Tôm lột xác vì lớp vỏ cứng bên ngoài không lớn theo cơ thể: muốn to thêm, tôm phải tách khỏi lớp vỏ cũ, chui ra, hút nước cho thân phồng lên rồi chờ vỏ mới cứng lại. Lớp vỏ trống để lại trong nước trông y như một con tôm trong suốt, nhiều người nhặt được còn tưởng tôm chết.
Cả đời tôm lột xác rất nhiều lần, lúc nhỏ lột dày, lúc lớn thưa dần. Trong vài giờ ngay sau khi lột, tôm mềm oặt và dễ bị ăn thịt nên thường trốn kỹ. Hiểu chuyện này, bạn sẽ đọc được những gì mình thấy ở mương, ao hay ven suối: vỏ trống, tôm núp, tôm mẹ ôm trứng dưới bụng.
Vì sao lớp vỏ không lớn theo con tôm
Vỏ tôm là một lớp giáp cứng làm từ chất kitin và chất vôi, bọc kín từ đầu tới đuôi, kể cả râu và chân. Lớp giáp này bảo vệ tôm rất tốt nhưng không co giãn được như da người. Bên trong cơ thể vẫn lớn từng ngày, đến lúc chật thì phải thay.
Trước khi lột, tôm đã tạo sẵn một lớp vỏ mới mỏng và mềm nằm ngay dưới vỏ cũ. Vỏ cũ nứt ở đường nối giữa phần đầu ngực và phần thân, tôm cong mình, rút đầu, rút chân, rồi búng ra khỏi lớp vỏ chỉ trong một thời gian ngắn. Ngay sau đó nó hút nước vào để thân căng to hơn trước, và lớp vỏ mới dần cứng lại theo kích thước mới.
Một hình ảnh dễ hiểu cho trẻ: giống như con mặc chiếc áo đã chật, không thể nới ra được, nên phải cởi bỏ và mặc chiếc áo rộng hơn. Khác ở chỗ con tôm không có áo dự trữ trong tủ mà phải tự làm áo mới ngay dưới áo cũ. Bạn có thể hỏi con: trong lúc thay áo, con tôm có sợ không, vì sao nó đi trốn?
Vỏ lột và tôm chết: phân biệt khi nhặt được trong nước
Ở mương, ao hay bể nhà, thấy một con tôm nằm im, trong suốt, nhiều người vội nghĩ tôm đã chết. Bảng sau giúp phân biệt bằng mắt, không cần cầm lên.
| Dấu hiệu | Vỏ tôm lột | Tôm chết |
|---|---|---|
| Màu | Trong suốt hoặc trắng mờ, nhìn xuyên qua được | Đục, thường ngả hồng hoặc trắng đục |
| Bên trong | Rỗng, không có thịt | Có thịt, có ruột sẫm màu |
| Phần đầu ngực | Thường hở một khe ở chỗ nối với thân | Liền, không có khe nứt |
| Mùi | Gần như không có mùi | Có mùi tanh, để lâu càng nặng |
| Khi chạm nhẹ bằng que | Nhẹ, dễ trôi, có khi gãy vụn | Nặng hơn, không trôi theo nước |
Vỏ lột để lại trong nước không cần vớt ra ngay. Tôm thường quay lại ăn một phần vỏ cũ để lấy lại chất vôi làm cứng vỏ mới. Ở ao, mương, các sinh vật khác cũng sẽ dọn sạch nó sau vài ngày.
Các chặng trong vòng đời con tôm, ở mức nhìn thấy được
Tôm mẹ ôm trứng. Ở nhiều loài tôm nước ngọt như tôm càng, tép, con cái mang trứng dính dưới phần bụng, giữa các chân bơi, và quạt nước liên tục cho trứng. Nhìn từ bên cạnh sẽ thấy một khối hạt nhỏ màu vàng, cam hoặc xám lấp ló dưới bụng.
Ấu trùng rất khác tôm bố mẹ. Với tôm càng xanh và các loài tôm biển, trứng nở ra ấu trùng nhỏ trôi nổi, hình dạng chưa giống tôm, phải qua nhiều lần lột xác mới thành tôm con. Ấu trùng tôm càng xanh cần nước lợ, đó là lý do tôm mẹ thường đi về phía cửa sông khi đẻ. Tôm biển đẻ trứng ra nước biển, ấu trùng trôi theo dòng nước.
Có loài nở ra gần giống tôm con. Một số loài tép nhỏ nước ngọt nở ra những con tép bé tí đã mang dáng tôm, bỏ qua chặng trôi nổi dài. Vì vậy khi kể cho trẻ, nên nói nhiều loài tôm đi qua chặng ấu trùng, chứ không phải tất cả.
Tôm con lột xác dày rồi thưa dần. Khi còn nhỏ, tôm lớn nhanh nên lột xác rất thường xuyên. Càng lớn khoảng cách giữa hai lần lột càng dài ra, tuỳ loài, nhiệt độ và lượng thức ăn. Không nên tin một con số cố định cho mọi loài tôm.
Rình xem tôm, tép ở mương hoặc ven suối mà không bắt
Ví dụ: chị Hằng ở Lâm Đồng đưa hai con nhỏ ra con suối cạn sau nhà vào mùa khô, nước trong, đá cuội lộ rõ. Ba mẹ con xem tép theo cách dưới đây.
- Chọn chỗ nước nông, chảy chậm, có rêu hoặc lá mục dưới đáy. Tép hay bám vào những chỗ này để ăn.
- Ngồi xổm trên bờ hoặc trên một tảng đá khô, không lội xuống ngay. Bóng người đổ xuống nước làm tép chạy, nên ngồi sao cho mặt trời ở trước mặt.
- Chờ chừng vài phút. Tép sẽ bò ra lại, lúc này để ý con nào có khối trứng dưới bụng, con nào trong suốt hơn hẳn và núp kỹ, có thể vừa lột xác.
- Tìm vỏ lột mắc vào kẽ đá hay rễ cây. Chụp ảnh tại chỗ, đặt một chiếc lá cạnh để so kích thước.
- Nếu muốn nhìn kỹ, dùng một chiếc thìa nhựa trong múc nhẹ cả nước lẫn tép, xem trong chưa đầy một phút rồi thả lại đúng chỗ cũ.
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm nước suối, nhất là trước khi ăn uống.
Không vớt tép mẹ đang ôm trứng, kể cả để xem một lúc. Tép mẹ bị hoảng có thể rụng trứng. Nếu thấy khối trứng, ghi màu và chụp ảnh là đủ, rồi một hai tuần sau quay lại xem.
Những điều người lớn hay nói sai về tôm lột xác
Nhiều câu quen miệng ở chợ hay trong bếp nghe có vẻ đúng nhưng dễ làm trẻ hiểu lệch. Vài câu nên chỉnh lại khi nói với con:
- Tôm lột xác là tôm bệnh. Thực ra lột xác là cách lớn bình thường, tôm khoẻ mới lột đều; chỉ khi tôm chết ngay trong lúc lột mới là có vấn đề.
- Tôm chỉ lột vài lần trong đời. Ngược lại, tôm lột rất nhiều lần, đặc biệt dày khi còn nhỏ.
- Tôm vỏ mềm là tôm non. Tôm vỏ mềm có thể là tôm lớn vừa mới lột, chưa kịp cứng vỏ lại.
- Vỏ lột là xác tôm, phải vớt ngay kẻo bẩn nước. Vỏ lột không có thịt, ít gây bẩn, tôm còn ăn lại một phần.
- Tôm nào cũng đẻ trứng ở nước ngọt. Nhiều loài tôm cần nước lợ hoặc nước biển cho ấu trùng, nên vòng đời của chúng gắn với cửa sông và biển.
Một bài tập tự kiểm cho trẻ lớn: đọc lại năm câu trên và giải thích bằng lời của mình vì sao mỗi câu sai. Nếu giải thích được, con đã hiểu cơ chế lột xác chứ không chỉ thuộc từ.
Tôm, cua, cáy: cùng một kiểu lớn bằng cách thay vỏ
Lột xác không phải chuyện riêng của tôm. Cua, cáy, còng, ghẹ và nhiều sinh vật có vỏ cứng khác cũng lớn theo cách này. Cua lột xác chui ra từ phía sau mai, để lại một chiếc vỏ nguyên hình con cua, có khi nhìn y như cua thật nằm trên bùn. Món cua lột người ta hay nói tới chính là cua bắt được trong lúc vỏ còn mềm.
Côn trùng như ve sầu, chuồn chuồn cũng thay lớp vỏ ngoài, và trẻ thường đã gặp xác ve bám trên thân cây mùa hè. Bạn có thể đặt ảnh vỏ tôm lột cạnh ảnh xác ve và hỏi con: hai con này giống nhau ở chỗ nào? Câu trả lời con tự tìm ra, vỏ cứng không lớn được nên phải thay, đáng nhớ hơn mọi định nghĩa.
Điều nên nói thêm: trong lúc vỏ còn mềm, con vật nào cũng yếu và dễ bị ăn thịt. Vì vậy khi thấy một con tôm hay cua nằm trốn kỹ, đừng chọc ra cho rõ. Đó là lúc nó cần yên nhất trong cả chu kỳ.
Ghi nhật ký tôm, tép cho trẻ theo mùa
Một cuốn sổ nhỏ chia ba cột là đủ: ngày, nơi xem, điều nhìn thấy. Trong cột điều nhìn thấy, khuyến khích trẻ ghi thật cụ thể: thấy ba vỏ lột mắc ở rễ cây, thấy một con tép có trứng màu cam, thấy tép bơi lùi rất nhanh khi có bóng người. Câu cụ thể có giá trị hơn câu chung chung kiểu hôm nay có nhiều tép.
Sau một vài tháng, cuốn sổ sẽ cho thấy những mùa tép ôm trứng nhiều, những lúc thấy vỏ lột dày. Trẻ không cần kết luận gì lớn, chỉ cần tự thấy rằng sinh vật nhỏ trong mương cũng có lịch của riêng nó. Bạn có thể dán thêm ảnh hoặc để con vẽ lại vỏ lột bằng bút chì.
Không chấm điểm cuốn sổ, không so với bạn khác. Nếu con bỏ dở vài tuần, cứ để con tiếp tục khi thích. Quan sát thiên nhiên chỉ bền khi trẻ thấy vui, không phải khi bị giao như bài tập.
Dùng con tôm trong bếp để giải thích chuyện lột xác
Không cần ra suối mới dạy được chuyện này. Lần tới mua tôm về nấu, bạn để riêng một con tôm sống hoặc tươi, đặt lên đĩa trắng và cho trẻ xem cùng. Chỉ cho con thấy vỏ tôm chia thành nhiều đốt nối với nhau, phần đầu ngực là một tấm giáp liền, râu và chân cũng bọc vỏ cứng. Hỏi con: nếu con tôm này muốn to thêm, cái vỏ liền như thế làm sao nới ra được?
Khi bóc vỏ để nấu, cho trẻ chú ý chỗ nối giữa đầu và thân, đó gần đúng là chỗ vỏ nứt ra khi tôm lột. Bóc xong, đặt vỏ lên đĩa theo đúng hình con tôm: trẻ sẽ thấy ngay một chiếc vỏ trống trông giống hệt chiếc vỏ lột tìm thấy dưới nước, chỉ khác là vỏ lột thật thì liền một khối và trong hơn.
Ở chợ đôi khi gặp tôm hoặc cua có vỏ mềm hơn hẳn những con khác cùng mẻ. Đó thường là con vừa lột chưa kịp cứng vỏ. Bạn có thể bóp nhẹ cho trẻ cảm nhận sự khác nhau, rồi giải thích vì sao trong tự nhiên những con như thế phải trốn thật kỹ. Rửa tay sau khi chạm hải sản sống, và để ý trẻ không đưa tay lên miệng, mắt trong lúc xem.
Câu hỏi thường gặp
Tôm lột xác bao lâu một lần?
Không có con số chung. Tôm nhỏ lớn nhanh nên lột rất thường xuyên, tôm lớn thì thưa hơn. Khoảng cách còn tuỳ loài, nhiệt độ nước và lượng thức ăn, nên chỉ nên quan sát và ghi lại chứ không áp một con số cố định.
Tôm vừa lột xác mềm trong bao lâu?
Vỏ mới thường mềm trong một khoảng ngắn sau khi lột rồi cứng dần, nhanh hay chậm tuỳ loài và nhiệt độ nước. Trong lúc đó tôm yếu, hay trốn kỹ, nên đừng vớt hay chọc vào chỗ nó núp.
Thấy vỏ tôm trống trong nước có nên vớt ra không?
Ở ao, mương, suối thì không cần. Vỏ lột không có thịt, tôm thường quay lại ăn một phần để lấy chất vôi, phần còn lại sẽ được các sinh vật khác dọn. Chỉ vớt khi vỏ đã nằm lâu ngày.
Vì sao tôm càng xanh lại cần nước lợ để đẻ?
Vì ấu trùng của tôm càng xanh chỉ sống và lớn được trong nước lợ. Tôm mẹ ôm trứng đi về phía cửa sông, trứng nở ra ấu trùng ở đó, sau nhiều lần lột xác thành tôm con mới ngược về nước ngọt.
Có nên bắt tép ở suối về nuôi cho trẻ xem lột xác không?
Không nên bắt tép hoang về nuôi. Tép rất nhạy với nước và dễ chết khi đổi chỗ. Xem tại chỗ, múc nhẹ bằng thìa trong vài giây rồi thả lại đúng chỗ là cách cho trẻ thấy rõ mà không làm hại tép.
Tôm mẹ ôm trứng trông thế nào?
Nhìn từ bên cạnh sẽ thấy một khối hạt nhỏ li ti màu vàng, cam hoặc xám bám dưới bụng, giữa các chân bơi, và tôm mẹ liên tục quạt chân cho trứng. Gặp tôm mẹ ôm trứng chỉ nên nhìn và chụp ảnh.