Một cái ao làng thay đổi rõ theo mùa: mùa nước ấm và mưa đầu mùa là lúc cá đẻ, nòng nọc và cá con dày đặc ven bờ; giữa mùa nóng bèo, rong mọc kín mặt; mùa nước cạn và trời lạnh thì sinh vật ít ló ra, nhiều loài xuống đáy bùn chờ. Đứng ở cùng một chỗ trên bờ suốt một năm, bạn sẽ thấy cả vòng đời của nhiều loài chạy song song với nhau.
Ao không cần to, không cần trong. Một ao nhỏ sau nhà, một hố nước ở góc vườn cũng đủ. Bài này đưa ra lịch xem theo mùa, cách chia ao thành ba tầng để biết tìm ai ở đâu, cách lập sổ ao cùng trẻ, và những điều phải dặn để chuyện ra bờ ao luôn an toàn.
Lịch một năm ở ao làng
Lịch dưới đây theo kiểu bốn mùa rõ ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ. Ở miền Nam chỉ có mùa mưa và mùa khô, bạn ghép mùa xuân, hè vào mùa mưa, thu đông vào mùa khô. Thời điểm cụ thể lệch theo từng năm và từng vùng.
| Mùa | Trong ao đang xảy ra gì | Gợi ý xem |
|---|---|---|
| Xuân, khi nước ấm dần | Cây thuỷ sinh mọc lại, cá bắt đầu kéo vào chỗ nông | Tìm trứng dính trên rễ bèo, rong; nghe tiếng ếch nhái đêm mưa |
| Đầu hè, mưa đầu mùa | Nhiều loài cá và ếch nhái đẻ, nước đục vì mưa | Đàn cá con, nòng nọc sát bờ; tôm tép ôm trứng |
| Giữa hè | Bèo, rong mọc rất nhanh, côn trùng nước nhiều | Chuồn chuồn đẻ trứng chạm mặt nước; cá con đã có màu |
| Thu | Nước trong dần, sinh vật lớn đã lớn hẳn | So kích thước cá với đầu hè; tìm vỏ lột tôm, xác ve chuồn chuồn trên cỏ |
| Đông, trời lạnh | Cá ăn ít, xuống tầng đáy; bèo tàn bớt | Mặt ao yên, xem bùn đáy ven bờ, ghi những gì biến mất |
Mùa đông ít thấy sinh vật nhưng là mùa đáng ghi sổ nhất, vì trẻ học được rằng vắng mặt không có nghĩa là mất. Phần lớn các loài chỉ đang chờ, đến xuân sẽ trở lại.
Ba tầng của cái ao: ai sống ở đâu
Tầng mặt nước. Bèo tấm, bèo tây, các loài côn trùng chạy trên mặt nước như nhện nước, cà niễng nổi lên lấy không khí. Cá con hay núp ngay dưới đám bèo để tránh chim. Đây là tầng trẻ dễ xem nhất, chỉ cần đứng yên trên bờ.
Tầng giữa. Phần lớn cá bơi ở tầng này, cùng tôm tép bám vào thân rong. Nước càng trong càng dễ thấy. Mẹo cho trẻ: nhìn bóng cá in xuống đáy chỗ nông vào buổi trưa nắng, dễ thấy hơn nhìn chính con cá.
Tầng đáy. Bùn đáy là nhà của ốc, trai, giun, ấu trùng chuồn chuồn và những con cá ưa bùn như cá trê, cá chạch, lươn. Tầng này khó xem, chỉ thấy rõ ở chỗ nước nông ven bờ hoặc khi ao cạn.
Vòng đời đi qua nhiều tầng. Chuồn chuồn là ví dụ đẹp nhất: ấu trùng sống dưới đáy, khi sắp hoá thì bò lên thân cây vượt khỏi tầng mặt, lột xác và bay lên không trung. Ếch nhái cũng thế, nòng nọc ở trong nước, ếch con lên bờ. Bạn có thể hỏi trẻ: còn loài nào trong ao đổi tầng khi lớn lên?
Bèo, rong và lý do cả ao sống được
Nhiều người coi bèo, rong là thứ làm bẩn ao. Thực ra cây thuỷ sinh là nền của cả ao: chúng tạo ra không khí cho nước vào ban ngày, che bóng cho cá con, là chỗ bám của trứng cá, trứng ốc và tôm tép. Thiếu chúng, rất nhiều vòng đời trong ao không có chỗ bắt đầu.
Nhưng nhiều quá cũng không tốt. Khi bèo phủ kín mặt ao, ánh sáng không xuống được, rong bên dưới chết, đêm đến nước thiếu không khí và cá phải ngoi lên đớp ở mặt. Người ở quê vẫn vớt bớt bèo định kỳ chính vì vậy. Một ao khoẻ thường có cả mặt nước thoáng lẫn đám bèo, rong xen nhau.
Gợi ý cho trẻ một thí nghiệm nhìn: chọn hai góc ao, một góc bèo kín, một góc mặt nước thoáng có ít bèo. Đứng ở mỗi góc vài phút vào buổi sáng sớm, đếm số lần thấy cá đớp ở mặt nước. Không cần kết luận ngay, ghi lại và lặp lại vài buổi. Trẻ sẽ tự thấy sự khác nhau và tự hỏi vì sao.
Cũng nên để ý rằng không phải bèo nào cũng là cây bản địa. Bèo tây chẳng hạn được đưa vào từ nơi khác và lan rất nhanh trên kênh rạch. Vì vậy dù thấy đẹp, không nên vớt bèo, rong từ ao này đem thả sang ao khác hay ra kênh, vì có thể mang theo cả trứng ốc lạ, cây lạ. Mỗi ao giữ đúng những gì nó đang có là tốt nhất.
Lập sổ ao cùng trẻ: cách làm cho một năm
Ví dụ: bà nội ở Bắc Ninh có cái ao nhỏ sau bếp. Cháu Bông 7 tuổi về quê mỗi cuối tuần, hai bà cháu giữ một cuốn sổ ao chung theo cách dưới đây.
- Chọn một chỗ đứng cố định có bậc gạch hoặc nền chắc, xa chỗ bờ dốc, trơn. Luôn đứng ở chỗ ấy để lần xem này so được với lần trước.
- Mỗi lần ra ao, ghi ba dòng: ngày, thời tiết, màu nước. Màu nước nói rất nhiều về ao, xanh rêu, nâu đục hay trong.
- Ghi những gì thấy ở từng tầng: mặt, giữa, đáy. Không thấy gì ở tầng nào thì cứ ghi là không thấy, đó cũng là dữ liệu.
- Vẽ hoặc chụp một tấm ảnh từ đúng chỗ đứng, cùng một góc, để cuối năm xếp lại thành một dãy.
- Mỗi tháng chọn một câu hỏi để theo đuổi, ví dụ tháng này tìm trứng cá, tháng sau đếm chuồn chuồn.
- Cuối năm, bày dãy ảnh và sổ ra, để cháu tự kể lại một năm của cái ao.
Sổ không cần đều đặn từng tuần. Bỏ vài tuần cũng không sao, miễn là có đủ bốn mùa. Đừng biến sổ ao thành bài tập bắt buộc: khi trẻ thấy chán, nghỉ một thời gian rồi quay lại vẫn tốt hơn ép.
An toàn khi cho trẻ ra bờ ao
Ao làng là nơi gần gũi nhưng cũng là nơi tai nạn đuối nước ở trẻ hay xảy ra nhất ở nông thôn. Những điều dưới đây không có ngoại lệ:
- Trẻ chỉ ra bờ ao khi có người lớn đi cùng và đứng sát bên, không phải trông từ trong nhà.
- Không đứng ở bờ dốc, bờ đất mới đắp, bậc đá có rêu. Bờ ao sau mưa rất trơn.
- Không cho trẻ tự lội xuống ao, kể cả chỗ nông. Bùn đáy ao có thể lún sâu bất ngờ.
- Không với tay ra xa để vớt đồ. Dùng vợt cán dài và người lớn cầm.
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm nước ao, bùn, ốc, ếch nhái; không đưa tay lên mắt, miệng trong lúc xem.
- Cẩn thận đỉa ở ao có nhiều lá mục; nếu bị đỉa bám, không giật mạnh, nhờ người lớn gỡ ra nhẹ và rửa sạch.
Nếu nhà có ao mà có trẻ nhỏ, việc đầu tiên trước mọi buổi quan sát là rào hoặc chắn lối ra ao. Quan sát thiên nhiên chỉ có ý nghĩa khi trẻ an toàn.
Dấu hiệu ao đang khoẻ hay đang yếu
Qua sổ ao, sau vài tháng bạn sẽ đọc được tình trạng của ao từ những dấu hiệu rất đơn giản. Bảng sau so hai đầu, đa số ao làng nằm ở giữa.
| Điều quan sát | Ao khoẻ thường thấy | Ao yếu thường thấy |
|---|---|---|
| Màu và mùi nước | Xanh nhạt hoặc nâu nhạt, gần như không mùi | Xanh đặc như sơn hoặc đen, có mùi hôi |
| Mặt nước | Có chỗ bèo, có chỗ thoáng | Bèo phủ kín hoặc váng dày |
| Cá buổi sáng sớm | Thỉnh thoảng đớp mồi | Nhiều con ngoi đầu đớp không khí liên tục |
| Sinh vật ven bờ | Có tôm tép, ốc, nòng nọc theo mùa | Vắng hẳn dù đang mùa |
| Rác và nước thải | Ít hoặc không có | Có túi ni lông, có đường nước thải đổ vào |
Khi thấy dấu hiệu ao yếu, việc trẻ làm được là nhặt rác ở bờ cùng người lớn và kể cho cả nhà nghe. Đó là một cách để con thấy quan sát có ích, không chỉ để ghi chép. Không nên tự ý đổ hoá chất hay vôi xuống ao để làm sạch khi chưa hỏi người hiểu việc, vì có thể làm chết luôn cả những gì đang sống khoẻ.
Mười hai câu hỏi cho mười hai tháng ở bờ ao
Một câu hỏi mỗi tháng giúp sổ ao có hướng mà không thành bài tập. Thứ tự dưới đây theo lịch miền Bắc tính từ tháng Giêng; ở miền Nam bạn đổi thứ tự cho khớp với mùa mưa, mùa khô nơi mình ở. Không cần trả lời đúng, chỉ cần ghi lại điều đã thấy.
- Tháng lạnh nhất, mặt ao có con gì ló lên không, hay yên hẳn?
- Cây thuỷ sinh nào xanh lại đầu tiên khi trời ấm?
- Có thấy trứng dính trên rễ bèo, lá rong không, màu gì?
- Đêm mưa đầu tiên, tiếng ếch nhái bắt đầu từ góc nào của ao?
- Đàn cá con đầu tiên to bằng hạt gì?
- Nòng nọc đã mọc chân sau chưa, đếm thử trong một khoảng nhỏ ven bờ.
- Chuồn chuồn đậu ở cây nào nhiều nhất, có con nào chấm đuôi xuống nước không?
- Bèo phủ bao nhiêu phần mặt ao, so với tháng trước nhiều hay ít hơn?
- Có thấy xác lột của ấu trùng chuồn chuồn bám trên thân cỏ không?
- Cá con đầu hè giờ đã to bằng gì, đã có màu như cá lớn chưa?
- Nước ao trong hơn hay đục hơn sau mùa mưa?
- Con gì đã biến mất khỏi ao so với mùa hè, theo con chúng đi đâu?
Cuối năm, đọc lại mười hai câu trả lời theo thứ tự, trẻ sẽ tự thấy một vòng tròn khép lại: những gì biến mất ở tháng cuối lại là những gì xuất hiện đầu tiên năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Cá trong ao làng thường đẻ vào mùa nào?
Nhiều loài cá nước ngọt đẻ khi nước ấm lên và có những cơn mưa đầu mùa. Ở miền Bắc thường rơi vào cuối xuân, đầu hè; ở miền Nam là đầu mùa mưa. Thời điểm lệch theo từng năm và từng loài.
Mùa đông ao vắng hẳn sinh vật có phải chúng chết hết không?
Không. Khi nước lạnh, cá ăn ít và xuống tầng đáy, nhiều loài vùi trong bùn hoặc nằm yên chờ. Đến khi nước ấm trở lại, chúng hoạt động như cũ. Vắng mặt không có nghĩa là mất.
Bèo phủ kín ao có hại không?
Bèo vừa phải là chỗ trú và chỗ bám trứng của nhiều loài. Nhưng khi phủ kín, ánh sáng không xuống được, ban đêm nước thiếu không khí, cá phải ngoi lên đớp. Người ở quê thường vớt bớt để ao có cả chỗ thoáng.
Trẻ mấy tuổi thì có thể cùng ghi sổ quan sát ao?
Trẻ từ khoảng năm sáu tuổi có thể vẽ và kể lại, trẻ lớn hơn tự ghi được. Tuổi nào cũng cần người lớn đứng sát bên khi ra bờ ao. Không chấm điểm sổ, để trẻ tự kể theo cách của mình.
Làm sao biết ao đang yếu?
Nước xanh đặc hoặc đen, có mùi hôi, bèo hay váng phủ kín, cá ngoi đầu đớp không khí nhiều vào sáng sớm, sinh vật ven bờ vắng hẳn dù đang mùa. Thấy những dấu hiệu này, nên tìm xem có rác, nước thải đổ vào không.
Có nên thả cá mua ở chợ vào ao làng không?
Không nên thả bừa, nhất là các loài ngoại lai như cá dọn bể, rùa tai đỏ hay ốc bươu vàng, vì chúng có thể lấn các loài sẵn có. Nếu muốn thả cá vào ao nhà, hỏi người nuôi cá ở địa phương loài nào phù hợp.