Rùa nào cũng đẻ trứng trên cạn, kể cả rùa biển và rùa sống dưới ao: rùa mẹ bò lên bờ, dùng hai chân sau đào một hố trong cát hoặc đất, đẻ trứng vào đó, lấp lại rồi bỏ đi, không ấp và không chăm con. Trứng tự phát triển nhờ hơi ấm của cát, đất trong khoảng vài tuần đến vài tháng tuỳ loài và nhiệt độ, với rùa biển thường khoảng hai tháng.
Điều kỳ lạ nhất là ở nhiều loài rùa, nhiệt độ của ổ trứng ảnh hưởng đến việc rùa con thành đực hay cái. Ổ ấm thường cho nhiều rùa cái hơn, ổ mát cho nhiều rùa đực hơn. Hiểu được điều này, bạn sẽ thấy vì sao một bãi cát, một hàng cây che bóng hay một mùa nóng bất thường lại có thể thay đổi cả thế hệ rùa sau.
Các chặng trong vòng đời một con rùa biển
Rùa biển là ví dụ rõ nhất vì chặng trên cạn được nhiều người chứng kiến ở các bãi đẻ. Rùa nước ngọt cũng đi qua thứ tự tương tự, chỉ khác nơi đẻ là bờ ao, bãi đất ven sông.
| Chặng | Diễn ra ở đâu | Điều xảy ra | Khoảng thời gian |
|---|---|---|---|
| Rùa mẹ lên bờ | Bãi cát vắng, thường ban đêm | Bò lên trên mức nước triều, chọn chỗ, đào hố | Vài giờ cho một lần đẻ |
| Ổ trứng | Trong cát, sâu cỡ một cánh tay người lớn | Hàng chục đến hơn trăm trứng tròn vỏ mềm dai, được lấp kín | Khoảng hai tháng, tuỳ nhiệt độ |
| Nở trong ổ | Dưới cát | Rùa con rạch vỏ, cả ổ cùng đào ngược lên | Vài ngày dưới cát trước khi ra |
| Rùa con ra biển | Mặt cát, thường ban đêm | Bò theo hướng sáng hơn ở chân trời, tức mặt biển | Vài phút đến hơn chục phút |
| Những năm trôi dạt | Ngoài khơi | Rất ít người thấy, rùa con lớn dần trên biển | Nhiều năm |
| Quay về đẻ | Thường gần vùng bãi nơi nó đã nở | Rùa cái trưởng thành trở lại đẻ trứng | Sau nhiều năm đến hàng chục năm |
Chặng ngoài khơi là chặng bí ẩn nhất, các nhà khoa học vẫn đang nghiên cứu. Với trẻ, có thể gọi đó là những năm rùa con đi du lịch vòng quanh biển rồi mới về nhà. Điều chắc chắn là chỉ một phần rất nhỏ rùa con sống sót đến tuổi trưởng thành.
Rùa mẹ chọn chỗ và đào ổ ra sao
Rùa mẹ không đẻ bừa. Rùa biển thường bò lên khỏi vạch triều cao để nước không ngập ổ, tránh chỗ đá, chỗ rễ cây chằng chịt. Có khi rùa mẹ đào thử rồi bỏ, bò sang chỗ khác đào lại. Người quan sát gọi đó là những lần lên bờ hụt, thường do có ánh đèn, tiếng động, người đến gần hoặc cát không ưng ý.
Khi đã chọn được chỗ, rùa dùng chân trước hất cát tạo một chỗ trũng cho thân, rồi dùng hai chân sau thay nhau đào một hố thẳng xuống, hình như chiếc bình. Chân sau lần lượt múc cát ra một cách kiên nhẫn. Đẻ xong, cũng hai chân sau lấp cát lại, nén chặt, rồi hai chân trước hất cát tung toé che dấu vết.
Rùa nước ngọt làm tương tự ở quy mô nhỏ hơn: lên bờ ao, bờ sông đất mềm có nắng, đào hố nông, đẻ vài quả đến vài chục quả. Ở nông thôn, người đi làm đồng đôi khi bắt gặp một con rùa đang đào ổ ở bờ ruộng vào mùa đẻ.
Bài học cho trẻ ở đây không chỉ là sinh học. Rùa mẹ bỏ nhiều công sức chuẩn bị chỗ cho trứng, nhưng sau đó không quay lại. Mọi sự chăm sóc của nó dồn vào lúc chọn chỗ và lấp ổ. Đó là một kiểu chăm con rất khác với chim hay thú.
Nhiệt độ ổ quyết định đực cái: giải thích cho học sinh
Không phải loài nào cũng vậy. Ở người, chim và thú, giới tính được xác định từ khi thụ tinh. Ở nhiều loài rùa, cá sấu và một số thằn lằn, nhiệt độ trứng trải qua trong một giai đoạn giữa quá trình ấp lại có ảnh hưởng lớn đến việc phôi phát triển thành đực hay cái.
Với rùa biển, ổ ấm cho nhiều con cái. Đây là quy luật phổ biến ở rùa biển: nhiệt độ cát cao hơn thường cho nhiều rùa cái, thấp hơn cho nhiều rùa đực, ở khoảng giữa thì có cả hai. Những trứng ở giữa ổ, phần ấm hơn, và trứng ở rìa ổ có thể ra kết quả khác nhau.
Vì vậy bóng cây, màu cát đều quan trọng. Một bãi cát trắng phản nắng khác bãi cát sẫm hấp nhiệt. Một hàng cây che bóng khác bãi trống. Khi người ta xây dựng sát bờ hay khi thời tiết nóng lên, tỉ lệ rùa con đực cái có thể lệch.
Ổ trứng di dời phải được làm đúng cách. Ở các khu bảo tồn, khi phải di dời ổ trứng khỏi chỗ nguy hiểm, cán bộ làm theo quy trình riêng, chú ý độ sâu và vị trí. Người không có chuyên môn tự đào ổ lên mang đi là làm hỏng trứng và vi phạm quy định.
Câu hỏi cho trẻ. Nếu một bãi biển năm nào cũng nóng hơn năm trước, sau nhiều năm rùa con ở đó sẽ ra sao? Câu hỏi này dẫn tới những chuyện lớn hơn về môi trường mà trẻ lớp năm, lớp sáu đã có thể suy nghĩ được.
Nếu có dịp xem rùa biển đẻ trứng hoặc rùa con về biển
Ở nước ta, rùa biển là nhóm được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt. Một số khu bảo tồn biển và vườn quốc gia ven biển có chương trình cho khách xem rùa đẻ hoặc thả rùa con dưới hướng dẫn của cán bộ. Đó là cách duy nhất nên chọn. Dưới đây là những điều cần làm theo.
- Chỉ đi cùng cán bộ hoặc hướng dẫn viên của khu bảo tồn, không tự đi tìm rùa trên bãi vào ban đêm.
- Tắt hẳn đèn pin, đèn điện thoại, tuyệt đối không chụp có đèn flash. Ánh sáng làm rùa mẹ bỏ ổ và làm rùa con đi lạc hướng.
- Ngồi thấp, giữ khoảng cách theo chỉ dẫn, đứng phía sau rùa mẹ chứ không đứng trước mặt nó.
- Không chạm vào rùa mẹ, không chạm trứng, không đứng hay ngồi lên khu vực có ổ.
- Khi thả rùa con, để chúng tự bò trên cát xuống nước, không bế thả thẳng xuống biển. Quãng bò đó được cho là quan trọng với khả năng định hướng của chúng.
- Mang theo rác của mình về, kể cả vỏ chai, túi nilon nhỏ, vì rùa có thể nuốt nhầm.
- Về nhà cùng con vẽ lại những gì đã thấy, kể cả cảm giác ngồi im trong bóng tối chờ đợi.
Nếu bạn ở gần biển và vô tình thấy một con rùa lên bãi, hãy giữ khoảng cách, tắt đèn, không vây quanh, và báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan kiểm lâm, bảo tồn gần nhất. Đừng chia sẻ vị trí ổ trứng lên mạng xã hội.
Bên trong quả trứng rùa có gì
Vỏ dai hay vỏ cứng tuỳ loài. Trứng rùa biển tròn như quả bóng bàn, vỏ mềm và dai, ấn vào hơi lõm. Trứng một số loài rùa nước ngọt và rùa cạn có vỏ cứng hơn, hơi dài. Cả hai loại đều có lỗ khí li ti để phôi thở, nên trứng chôn trong cát vẫn trao đổi khí được.
Lòng đỏ là kho thức ăn. Như trứng gà, trứng rùa có một khối lòng đỏ lớn nuôi phôi suốt thời gian ấp. Phôi lớn dần, lòng đỏ nhỏ dần. Lúc rùa con chui ra, phần lòng đỏ còn lại được thu vào bụng, nuôi nó thêm vài ngày đầu khi chưa kịp kiếm ăn. Đó là lý do rùa con mới nở thường có một vết sẹo nhỏ ở yếm bụng.
Chiếc răng tạm thời ở mũi. Rùa con có một mấu sừng nhỏ ở đầu mõm, dùng để rạch vỏ trứng từ bên trong. Mấu này không phải răng thật và sẽ rụng đi sau một thời gian ngắn. Trẻ thường rất thích chi tiết này vì nghe như một dụng cụ được phát sẵn.
Không lật, không xoay trứng. Sau khi đẻ một thời gian, phôi bám vào phía trên của trứng. Lật hay xoay trứng có thể làm phôi chết. Đây là lý do người không có chuyên môn tuyệt đối không nên đào ổ lên xem hay chuyển chỗ.
Trứng hỏng trông thế nào. Ở các ổ đã nở, cán bộ bảo tồn thường đào kiểm tra, đếm vỏ đã nở và trứng không nở. Trứng không nở có thể còn nguyên, có mốc hoặc chỉ là phôi chết sớm. Con số này giúp họ đánh giá bãi đẻ tốt hay xấu.
Vì sao trứng rùa và rùa con lại ít sống sót
Ngay từ trong ổ, trứng rùa đã có nhiều mối nguy: nước triều dâng ngập, chó thả rông đào bới, cua, kiến, rễ cây đâm vào, vi khuẩn và nấm làm hỏng trứng. Khi rùa con chui lên mặt cát, chúng phải bò qua bãi trống, nơi chim, cua, chó chờ sẵn. Xuống được nước rồi lại có cá lớn săn.
Con người thêm vào những mối nguy khác: đèn đường, đèn nhà hàng ven biển làm rùa con bò ngược vào đất liền, rác nhựa, lưới đánh cá, và nghiêm trọng nhất là việc lấy trứng rùa để ăn hoặc bán. Ở nhiều nơi, việc buôn bán trứng rùa biển là vi phạm pháp luật và là một trong những lý do lớn khiến số rùa giảm mạnh.
Với trẻ, nên nói đơn giản: rùa đẻ nhiều trứng vì biết rằng phần lớn sẽ không sống được đến lúc lớn. Mỗi quả trứng không bị lấy đi, mỗi ánh đèn được tắt, là thêm một cơ hội cho rùa con.
Nếu ở chợ hay ở quán có ai mời mua trứng rùa, thịt rùa, cách làm đúng là không mua và giải thích ngắn với người đi cùng vì sao. Trẻ nhìn thấy người lớn từ chối như vậy sẽ nhớ lâu hơn mọi bài giảng.
Những điều hay hiểu sai về chuyện rùa sinh con
Rùa là con vật xuất hiện nhiều trong truyện kể, nên có không ít hình dung sai. Nắm được mấy điểm sau giúp bạn trả lời con chính xác hơn.
- Rùa sống dưới nước thì đẻ dưới nước. Sai. Mọi loài rùa đều phải lên cạn đẻ trứng, vì phôi trong trứng cần thở qua vỏ, ngâm nước lâu sẽ chết.
- Rùa mẹ ấp trứng như gà. Sai. Rùa mẹ lấp ổ rồi bỏ đi, trứng phát triển nhờ hơi ấm của cát, đất.
- Rùa con nở ra là chạy ngay. Rùa con có thể ở dưới cát thêm vài ngày, cả ổ cùng đào lên, thường ra vào ban đêm khi cát đã nguội.
- Thấy rùa con thì nên bế giúp ra biển cho nhanh. Không nên, trừ khi có cán bộ hướng dẫn. Tự bò trên cát giúp rùa con khoẻ lên và định hướng.
- Mua rùa ngoài chợ về thả là làm phúc. Rùa bán ngoài chợ có thể là loài ngoại lai như rùa tai đỏ, thả ra là hại rùa bản địa. Với rùa bản địa, mua bán là tiếp tay cho việc bắt rùa hoang dã.
Khi không chắc một điều, bạn cứ nói với con rằng mình chưa biết và cùng tìm sách tranh về rùa biển để đọc thêm. Nhiều câu hỏi về rùa đến giờ khoa học vẫn còn đang tìm câu trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Trứng rùa biển bao lâu thì nở?
Thường khoảng hai tháng, có thể nhanh hơn hoặc chậm hơn tuỳ nhiệt độ cát và loài rùa. Cát ấm thì trứng nở sớm hơn. Sau khi nở, rùa con còn có thể ở dưới cát thêm vài ngày trước khi cả ổ cùng chui lên.
Rùa sống dưới nước có lên bờ đẻ trứng không?
Có. Mọi loài rùa, kể cả rùa biển và rùa ao hồ, đều phải lên cạn đẻ trứng. Phôi trong trứng thở qua vỏ nên không phát triển được nếu bị ngâm trong nước lâu.
Rùa mẹ có ấp trứng và chăm rùa con không?
Không. Rùa mẹ đào hố, đẻ, lấp kín ổ rồi bỏ đi. Trứng phát triển nhờ hơi ấm của cát hoặc đất, rùa con nở ra tự tìm đường xuống nước và tự kiếm ăn.
Vì sao nhiệt độ lại quyết định rùa con đực hay cái?
Ở nhiều loài rùa, nhiệt độ trứng trải qua trong một giai đoạn của quá trình phát triển ảnh hưởng đến việc phôi thành đực hay cái. Với rùa biển, ổ ấm hơn thường cho nhiều rùa cái, ổ mát hơn cho nhiều rùa đực.
Thấy rùa biển lên bãi đẻ thì nên làm gì?
Giữ khoảng cách, tắt mọi loại đèn, không vây quanh, không chạm vào rùa hay trứng, rồi báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan bảo tồn gần nhất. Không chia sẻ vị trí ổ trứng lên mạng.
Có nên thả rùa con xuống biển giúp cho nhanh không?
Không nên tự làm. Rùa con cần tự bò trên cát xuống nước, quãng đường đó giúp chúng khoẻ lên và định hướng. Chỉ thả rùa con khi có cán bộ khu bảo tồn hướng dẫn cụ thể.