Rắn lột da vì lớp da ngoài cùng, gồm cả vảy, là một lớp sừng không lớn lên theo cơ thể; khi rắn lớn, lớp này trở nên chật và cũ, nên rắn tạo một lớp mới bên dưới rồi trút bỏ lớp cũ, thường thành một ống liền từ mõm đến đuôi, lộn trái như chiếc tất được cởi ra. Rắn non đang lớn nhanh lột nhiều lần hơn rắn trưởng thành, nhịp lột còn tuỳ loài, thức ăn và nhiệt độ.
Nhặt được một xác rắn lột trong vườn là cơ hội quan sát hiếm, vì bạn nhìn được từng chiếc vảy, cả lớp vảy trong suốt che mắt, mà không phải đến gần con rắn nào. Nhưng đó cũng là dấu hiệu có rắn sống quanh nhà, nên quan sát cần đi kèm vài nguyên tắc an toàn cho cả nhà.
Một lần lột da diễn ra qua những giai đoạn nào
Rắn không lột da trong chốc lát. Cả quá trình có thể kéo dài khoảng một hai tuần, chia thành những giai đoạn nhìn thấy được nếu bạn có dịp quan sát rắn ở vườn thú hay trong phim tài liệu.
| Giai đoạn | Trông như thế nào | Rắn làm gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chuẩn bị | Da xỉn màu, hoa văn mờ đi | Ăn ít, ít di chuyển | Lớp da mới đang hình thành bên dưới |
| Mắt đục | Hai mắt trắng đục hoặc xanh mờ như sương | Trốn kỹ, dễ giật mình vì nhìn kém | Rắn ở giai đoạn này có thể phản ứng mạnh hơn khi bị làm phiền |
| Mắt trong lại | Mắt sáng trở lại, da vẫn xỉn | Chuẩn bị trút da | Thường vài ngày trước khi lột |
| Lột | Da rách ở mép môi, lộn ngược ra sau | Cọ mõm vào đá, cành, bò qua khe hẹp để tuột da | Có thể chỉ mất vài chục phút |
| Sau lột | Màu sắc tươi, hoa văn rõ, bóng | Đi săn trở lại | Xác da để lại nơi rắn đã cọ |
Giai đoạn mắt đục là chi tiết đáng nói với trẻ nhất. Mắt rắn không có mí cử động, thay vào đó có một chiếc vảy trong suốt che mắt như kính. Khi lột, chiếc kính đó cũng được thay. Trong xác rắn lột nguyên vẹn, bạn sẽ thấy hai mảnh tròn trong suốt ở chỗ mắt.
Nhìn gì trên một xác rắn lột
Chiều dài. Xác rắn thường dài hơn con rắn thật, vì lớp da bị kéo giãn khi rắn trườn ra. Vì vậy đo xác rắn rồi suy ra con rắn dài bằng đó là dễ đoán quá mức. Đây là cái bẫy mà nhiều người lớn cũng mắc.
Lộn trái. Xác da lộn trái từ đầu đến đuôi, đầu xác thường là chỗ hở rộng nhất, đuôi là một ống nhỏ khép kín. Nếu xác bị rách thành nhiều đoạn, có thể do gió, kiến hoặc vì rắn lột không trọn.
Vảy bụng và vảy lưng. Lật nhẹ bằng que, bạn sẽ thấy mặt bụng có những vảy rộng xếp ngang như bậc thang, còn mặt lưng là những vảy nhỏ hơn. Vảy bụng giúp rắn bám mặt đất để trườn. Hình dạng vảy là một trong những đặc điểm người có chuyên môn dùng để nhận loài.
Mảnh kính mắt. Ở phần đầu, tìm hai mảnh vảy tròn trong suốt. Có xác giữ được rất rõ, có xác đã rách.
Màu sắc không giữ lại. Xác da thường trong mờ, trắng xám, hoa văn chỉ còn mờ mờ. Đừng dựa vào màu của xác để đoán rắn có độc hay không, cách đó không đáng tin.
Nhặt được xác rắn lột: các bước an toàn cho cả nhà
Xác da tự nó không độc, nhưng có thể mang vi khuẩn từ con rắn và từ đất. Quan trọng hơn, nó cho biết có rắn ở gần. Các bước dưới đây giúp bạn vừa cho trẻ xem được, vừa giữ an toàn.
- Trước khi đến gần, nhìn kỹ xung quanh chỗ có xác: đống củi, gạch, bụi rậm, hốc tường. Không thò tay vào khe tối.
- Dùng que dài hoặc kẹp gắp để kéo xác ra chỗ trống, sáng sủa. Người lớn làm, trẻ đứng sau.
- Đeo găng tay nếu muốn cầm lên. Đặt xác lên một tờ giấy sẫm màu để vảy hiện rõ.
- Cho trẻ quan sát bằng mắt hoặc kính lúp, chụp ảnh, đo chiều dài bằng thước dây. Ghi lại ngày, chỗ tìm thấy.
- Sau khi xem, có thể bỏ xác vào túi rồi bỏ rác. Không cần giữ trong nhà.
- Rửa tay bằng xà phòng, kể cả khi đã đeo găng.
- Báo cho cả nhà biết có rắn quanh đây, dọn bớt chỗ ẩn nấp gần lối đi và nhắc trẻ không chơi ở bụi rậm.
Anh Hùng ở Nghệ An nhặt được một xác rắn dài vắt trên hàng rào sau mùa mưa. Hai cha con trải ra đo được hơn một mét, rồi cùng ngồi đếm vảy bụng trên một đoạn ngắn. Anh không cố tìm con rắn, chỉ dọn sạch đống gạch vỡ ở góc vườn mà trước đó vẫn để. Đó là cách xử lý vừa đủ.
Rắn không phải con vật duy nhất thay áo
Lột da, lột xác là cách lớn lên của nhiều con vật quanh ta. So sánh vài loài giúp trẻ thấy rắn không có gì kỳ quái, chỉ là một kiểu khác trong cùng một nguyên tắc: lớp ngoài không lớn theo thì phải thay.
| Con vật | Thay cái gì | Thay theo kiểu nào | Có thể thấy dấu vết ở đâu |
|---|---|---|---|
| Rắn | Lớp da sừng có vảy, cả kính mắt | Thường một ống liền, lộn trái từ đầu đến đuôi | Bụi rậm, hàng rào, khe đá trong vườn |
| Thạch sùng, thằn lằn | Lớp da ngoài | Bong từng mảng, nhiều con ăn luôn da cũ | Hiếm thấy, đôi khi mảng da trắng ở góc tường |
| Ve sầu | Lớp vỏ cứng của ấu trùng | Một lần cuối khi ấu trùng chui lên khỏi đất thành con trưởng thành | Vỏ ve bám trên thân cây đầu mùa hè |
| Tôm, cua | Lớp vỏ cứng | Nhiều lần trong đời, vỏ mới mềm vài ngày rồi cứng lại | Vỏ tôm cua rỗng ở mép ao, bờ biển |
| Con người | Tế bào da ngoài cùng | Bong liên tục từng mảnh rất nhỏ, không nhìn thấy | Bụi trong nhà có một phần là da người |
Dòng cuối thường làm trẻ bật cười rồi tròn mắt. Nó giúp con hiểu lột da không phải chuyện riêng của con vật lạ, mà ở mức nào đó chính con cũng đang làm mỗi ngày. Một câu hỏi để kết thúc: vì sao con người không cần thay cả bộ da một lần như rắn? Gợi ý là da người mềm và lớn lên được, còn lớp vảy sừng của rắn thì không.
Rắn sinh ra như thế nào: đẻ trứng hay đẻ con
Nhiều người nghĩ mọi loài rắn đều đẻ trứng. Thực tế, có loài rắn đẻ trứng và có loài đẻ con. Ở loài đẻ trứng, rắn mẹ đẻ vào chỗ ẩm và ấm như đống lá mục, gốc cây mục, hang đất. Trứng rắn có vỏ mềm dai, màu trắng ngà, thường dính vào nhau thành cụm. Ở loài đẻ con, trứng nằm trong bụng mẹ cho đến khi rắn non phát triển xong.
Phần lớn rắn mẹ không chăm con sau khi đẻ. Rắn non ra đời đã tự săn mồi và đã có đầy đủ khả năng của loài, kể cả nọc độc ở những loài có độc. Đây là điểm rất quan trọng với an toàn: rắn non nhỏ không có nghĩa là vô hại.
Rắn non lớn nhanh nên lột da nhiều. Có khi sau khi một ổ trứng nở, xung quanh đó xuất hiện nhiều xác da nhỏ trong những tuần sau. Thấy nhiều xác rắn nhỏ quanh nhà là lúc nên dọn dẹp và để ý kỹ hơn.
Với trẻ, bạn có thể so sánh: con người lớn lên thì da lớn theo, chỉ bong ra những mảnh rất nhỏ ta không thấy; con rắn thì phải thay cả bộ áo một lần. Cua, tôm, ve sầu cũng thay áo, nhưng là lớp vỏ cứng chứ không phải da. Mỗi con vật có một cách lớn lên.
Gặp rắn quanh nhà: những điều nên và không nên
Rắn là một phần của chuỗi thức ăn, ăn chuột, ếch nhái, côn trùng. Nhưng một số loài có nọc độc nguy hiểm. Người không có chuyên môn không thể chắc chắn loài nào vô hại chỉ bằng mắt, nên nguyên tắc chung là coi mọi con rắn là có thể nguy hiểm và giữ khoảng cách.
- Đứng yên, rồi lùi chậm lại. Rắn thường bỏ đi nếu không bị dồn.
- Không cố bắt, không đánh, không dùng tay không đuổi rắn. Phần lớn các ca bị cắn xảy ra khi người ta cố bắt hoặc giết rắn.
- Giữ trẻ và vật nuôi tránh xa, đưa vào trong nhà và đóng cửa.
- Nếu rắn vào trong nhà hoặc ở chỗ trẻ hay chơi, nhờ chính quyền địa phương, đội cứu hộ hoặc người có kinh nghiệm xử lý.
- Đi trong vườn buổi tối thì mang đèn, mang giày kín, nhất là sau mưa.
- Dọn đống gạch, củi, rác quanh nhà; chuột ít thì rắn cũng ít đến.
Nếu có người bị rắn cắn, hãy giữ bình tĩnh, để người bị cắn nằm yên, cởi nhẫn, vòng ở chi bị cắn, giữ chi đó bất động và đưa đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt. Không rạch vết cắn, không hút nọc, không buộc garô chặt, không đắp lá theo truyền miệng. Nếu được, chụp ảnh con rắn từ xa để bác sĩ tham khảo, không cố bắt nó.
Nói với trẻ về rắn: tò mò mà không sợ hãi, cẩn thận mà không ghét bỏ
Trẻ thường có hai thái độ trái ngược với rắn: hoặc sợ đến mức hét lên khi thấy dây thừng, hoặc tò mò muốn sờ. Mục tiêu của người lớn là giúp con ở giữa: tôn trọng, giữ khoảng cách, và hiểu rắn có vai trò trong tự nhiên.
Xác rắn lột là cầu nối rất tốt. Con được chạm gần vào một thứ thuộc về con rắn mà hoàn toàn an toàn, được đặt câu hỏi, được đo đếm. Nỗi sợ thường dịu đi khi trẻ hiểu hơn. Cô Mai, giáo viên mầm non ở Thanh Hoá, từng mang một xác rắn lột đã khô sạch đựng trong hộp nhựa trong để cả lớp xem qua lớp nắp, kèm câu chuyện con rắn thay áo. Trẻ nhớ nhất chi tiết mắt rắn cũng thay kính.
Song song, hãy dạy một quy tắc ngắn gọn mà trẻ nào cũng nhớ được: thấy rắn thì đứng im, lùi lại, gọi người lớn. Lặp lại vài lần, có thể biến thành trò chơi đóng vai. Đừng dạy con rằng rắn nào cũng xấu cần giết, vì điều đó vừa sai về sinh học vừa khiến trẻ dám lại gần để đánh.
Khi con hỏi rắn có ăn thịt người không, câu trả lời trung thực là rắn quanh nhà không săn người. Rắn cắn khi bị giẫm phải, bị dồn hay bị bắt. Nên cách an toàn nhất là để rắn có đường đi.
Câu hỏi thường gặp
Rắn lột da bao lâu một lần?
Không có con số chung. Rắn non đang lớn nhanh lột nhiều lần hơn, có khi vài tuần một lần, rắn trưởng thành lột thưa hơn. Nhịp lột còn tuỳ loài, lượng thức ăn và nhiệt độ môi trường.
Vì sao xác rắn lột lại dài hơn con rắn?
Khi rắn trườn ra khỏi lớp da cũ, lớp da bị kéo giãn ra nên dài hơn cơ thể thật. Vì vậy không nên đo xác rắn rồi kết luận con rắn dài đúng bằng đó, con rắn thật thường ngắn hơn.
Mắt rắn bị đục có phải rắn bị bệnh không?
Thường không. Mắt rắn đục trắng hoặc xanh mờ là dấu hiệu sắp lột da, do chiếc vảy trong suốt che mắt sắp được thay. Vài ngày trước khi lột, mắt trong trở lại. Lúc mắt đục rắn nhìn kém và dễ giật mình.
Thấy xác rắn lột trong vườn có nguy hiểm không?
Xác da tự nó không độc, nhưng là dấu hiệu có rắn sống quanh đó. Dùng que gắp, đeo găng nếu cầm, rửa tay sau khi xem, đồng thời dọn bớt đống gạch, củi và bụi rậm gần lối đi.
Rắn đẻ trứng hay đẻ con?
Tuỳ loài. Có loài đẻ trứng vỏ mềm dai vào lá mục, gốc cây, hang đất, có loài giữ trứng trong bụng đến khi rắn non phát triển xong rồi đẻ ra con. Phần lớn rắn mẹ không chăm con sau khi sinh.
Bị rắn cắn thì sơ cứu thế nào?
Giữ bình tĩnh, cho người bị cắn nằm yên, tháo nhẫn vòng, giữ chi bị cắn bất động và đưa đến cơ sở y tế ngay. Không rạch, không hút nọc, không buộc garô chặt, không đắp lá. Nếu được thì chụp ảnh con rắn từ xa.