Nhiều cây có thể mọc thành cây mới từ một đoạn thân hoặc một chiếc lá mà không cần hạt: cọng rau muống ra rễ ở các đốt, hom sắn và hom mía nảy chồi từ mắt, lá cây sống đời nhú những cây con tí hon dọc mép lá. Điểm chung là rễ và chồi mới luôn mọc ra ở những chỗ có sẵn mô non chờ thức dậy: đốt, mắt, khía mép lá, chứ không mọc lung tung giữa thân.
Cây mọc theo cách này giống hệt cây mẹ, vì nó là một phần của chính cây mẹ tách ra. Bài này chỉ chỗ cần nhìn trên từng loại cây, cách cho trẻ quan sát cành ra rễ bằng đồ có sẵn, so sánh với cây mọc từ hạt, và vài điều nên tránh để không trồng nhầm cây mọc lan thành rắc rối.
Đốt và mắt: chỗ cây cất sẵn chồi
Nhìn một cọng rau muống, bạn sẽ thấy thân chia thành từng đoạn, ngăn cách bởi những gờ nhỏ, chỗ đó có lá mọc ra. Gờ ấy gọi là đốt. Ngay chỗ cuống lá gắn vào thân có một chồi nhỏ ẩn, và cũng ở quanh đốt, cây có những mô sẵn sàng biến thành rễ khi gặp nước hoặc đất ẩm. Vì thế khi ngâm cọng rau muống vào cốc nước, rễ trắng luôn mọc ra từ đốt ngập nước, không phải từ giữa đoạn thân trơn.
Ở cây sắn, cây mía, những đốt này rõ hơn và có mắt mầm nhô lên thành chấm. Một đoạn thân sắn dài cỡ gang tay có vài mắt, cắm xuống đất là các mắt bật thành chồi, còn rễ mọc ra từ phần thân vùi trong đất, đặc biệt ở vết cắt và quanh đốt. Hom mía cũng vậy, mỗi mắt có thể thành một cây.
Đây là chỗ khác biệt cơ bản với hạt: hạt mang một cây con hoàn toàn mới, trong khi đoạn thân chỉ là một mảnh của cây cũ được đánh thức. Trẻ có thể hiểu điều này bằng hình ảnh dễ nhớ: hạt là em bé mới sinh, còn cành giâm là chính cây mẹ chia ra thêm một nhà nữa.
Cây nào mọc lại từ bộ phận nào
Bảng dưới gom những cây quen thuộc ở Việt Nam có thể mọc từ thân hoặc lá, kèm chỗ cần nhìn khi quan sát. Thời gian ra rễ phụ thuộc nhiều vào độ ấm và độ ẩm, nên chỉ ghi nhanh hay chậm.
| Cây | Bộ phận dùng | Rễ hoặc chồi mới ra ở đâu | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|---|
| Rau muống | Đoạn ngọn có vài đốt | Rễ trắng ở đốt ngập nước hoặc đất | Nhanh, vài ngày đã thấy rễ |
| Khoai lang | Đoạn dây có lá | Rễ ở đốt vùi trong đất | Nhanh |
| Sắn | Hom thân già, cắt đoạn | Chồi từ mắt, rễ ở phần vùi đất | Vừa phải |
| Mía | Hom có mắt | Chồi từ mắt, rễ quanh đốt | Vừa phải |
| Rau ngót | Cành bánh tẻ | Rễ ở đốt cắm đất, chồi từ mắt lá | Vừa phải |
| Cây sống đời | Một chiếc lá | Cây con tí hon ở các khía mép lá | Chậm, vài tuần |
| Thài lài | Đoạn thân bò | Rễ ở mọi đốt chạm đất | Rất nhanh |
Có cây ra rễ dễ đến mức chỉ cần một đoạn thân rơi xuống đất ẩm là sống, như rau muống, thài lài. Có cây phải cắt đúng loại cành già hay non mới được. Còn đa số cây thân gỗ lớn như xoài, mít thì cành cắt cắm xuống đất thường không sống nếu không có kỹ thuật riêng.
Cây sống đời: lá tự đẻ ra cây con
Nhìn mép lá. Lá cây sống đời dày, mọng nước, mép có những khía tròn đều như răng cưa mềm. Ở mỗi khía có một nhóm tế bào sẵn sàng thành cây con.
Cây con mọc ra thế nào. Khi lá rụng xuống đất ẩm hoặc được đặt nằm trên đất, sau một thời gian ở các khía mép lá nhú ra những rễ trắng nhỏ và đôi lá xanh tí hon. Mỗi khía có thể thành một cây, nên một chiếc lá có thể cho nhiều cây con.
Lá mẹ ra sao. Chiếc lá mẹ dần nhăn và teo lại, vì chất dự trữ trong lá đã chuyển cho các cây con. Đây là hình ảnh trực quan để trẻ hiểu cây con được nuôi bằng chính chiếc lá đó những ngày đầu.
Một lưu ý an toàn. Cây sống đời được dùng trong một số bài thuốc dân gian, nhưng cây và lá không phải thứ để trẻ tự ý nhai, ăn. Một số loài cùng nhóm có thể gây độc cho vật nuôi nếu ăn nhiều. Quan sát bằng mắt và rửa tay sau khi cầm lá là đủ.
Câu hỏi cho trẻ. Cây con ở khía nào lớn nhanh nhất: gần cuống lá hay gần đầu lá? Nếu đặt lá ngửa và lá úp, lá nào ra cây con nhiều hơn?
Ví dụ lớp học ở Thanh Hoá với ba cốc nước
Cô Lan dạy lớp 2 ở Thanh Hoá đặt trên bậu cửa sổ lớp ba chiếc cốc nhựa trong. Cốc thứ nhất cắm một đoạn ngọn rau muống mua ở chợ, cốc thứ hai cắm một đoạn dây khoai lang xin từ vườn nhà một bạn, cốc thứ ba chỉ có nước, bên cạnh là một chiếc lá sống đời đặt nằm trên đĩa đất ẩm.
Trước khi bắt đầu, cô hỏi cả lớp: rễ sẽ mọc ra ở đâu. Phần lớn các bạn đoán rễ mọc ở đầu cắt dưới cùng. Sau ba bốn ngày, cả lớp thấy rễ trắng của rau muống mọc ra từ các đốt ngập nước, không phải từ đầu cắt. Dây khoai lang cũng vậy, chậm hơn một chút. Riêng chiếc lá sống đời, phải đến tuần thứ ba mới có những chấm xanh nhỏ ở mép lá.
Cô không chấm ai đoán đúng hay sai. Cô chỉ vẽ lên bảng đoạn thân rau muống phóng to, khoanh tròn các đốt, rồi để các bạn tự lên vẽ rễ vào đúng chỗ đã thấy. Sau một tháng, rau muống và khoai lang được đem trồng vào bồn đất góc sân; lá sống đời có sáu cây con, mỗi tổ nhận một cây về chăm.
Cho trẻ thử cắm cành ra rễ: các bước
Rau muống là lựa chọn tốt nhất để bắt đầu vì ra rễ rất nhanh, rẻ và có sẵn quanh năm. Sau đó có thể thử thêm loại chậm hơn để so sánh.
- Chọn cọng rau muống còn tươi, lấy đoạn ngọn dài khoảng một gang tay, có ít nhất ba bốn đốt.
- Ngắt bớt lá ở các đốt sẽ ngập nước, giữ vài lá ở ngọn.
- Cắm vào cốc nước trong để nhìn được rễ, sao cho hai đốt dưới ngập nước.
- Đặt nơi sáng, tránh nắng gắt; thay nước mỗi ngày hoặc cách ngày.
- Mỗi ngày nhìn một lần, đánh dấu ngày thấy chấm rễ trắng đầu tiên ở đốt nào.
- Khi rễ dài cỡ đốt ngón tay, đem trồng vào chậu đất ẩm hoặc thùng xốp, giữ nước đủ.
- Theo dõi xem cây mới có mọc thêm ngọn, thêm lá và sau đó có ra hoa trắng tím như cây rau muống ngoài ruộng không.
Khi trẻ đã thấy rễ mọc từ đốt, hãy thử một đoạn thân không có đốt nào, chỉ là đoạn giữa trơn. Đoạn đó thường thối mà không ra rễ. Kết quả trái ngược này giúp trẻ tự rút ra kết luận về vai trò của đốt mà không cần ai giảng.
So với cây mọc từ hạt: được gì, mất gì
Cây mọc từ cành, từ lá và cây mọc từ hạt đều là cách cây tiếp nối vòng đời, mỗi cách có cái lợi và cái giá riêng. Đây là vài điểm có thể trao đổi với trẻ lớn hơn.
- Cây mọc từ cành giống hệt cây mẹ. Người trồng thích điều này khi muốn giữ đúng giống rau, giống khoai ngon.
- Cây mọc từ hạt mang tổ hợp mới. Có thể khác bố mẹ một chút, đôi khi tốt hơn, đôi khi kém hơn; đó là nguồn của sự đa dạng.
- Cành giâm lớn nhanh hơn ở giai đoạn đầu. Đoạn thân đã có sẵn chất dự trữ và mô trưởng thành, nên không phải bắt đầu từ mầm tí hon.
- Hạt đi xa và chờ được lâu. Hạt khô có thể nằm chờ qua mùa khô, được gió, chim mang đi; đoạn cành thì héo sau vài ngày nếu không gặp đất ẩm.
- Một số cây mọc từ đoạn thân rất khoẻ. Thài lài, rau muống, một số loại dây leo có thể lan tràn. Trồng ở vườn nhà thì kiểm soát được; không cắm bừa ra kênh, ao, đất chung.
Hiểu được hai cách này, trẻ sẽ thấy câu hỏi cây từ đâu ra không chỉ có một đáp án. Cây sống đời, rau muống, sắn, mía đều có thể ra hoa và có loài cho hạt, nhưng con người chọn cách trồng bằng cành vì tiện và giữ được giống.
Câu hỏi gợi tò mò và cách tự kiểm
Sau vài tuần quan sát cành và lá ra rễ, đây là những câu hỏi giúp trẻ đi xa hơn một bước. Không cần trả lời đúng ngay; quan trọng là con biết thử để tìm đáp án.
- Một đoạn rau muống cắm ngược, ngọn xuống nước, gốc lên trên, thì rễ có mọc không, và mọc ra ở đâu?
- Đốt nào ra rễ trước: đốt gần ngọn hay đốt gần gốc? Ghi lại ngày thấy rễ ở từng đốt.
- Nếu cắm cành vào cốc nước để trong tủ tối và một cốc để ngoài sáng, cốc nào ra rễ nhanh hơn, lá ở cốc nào còn xanh?
- Cây sống đời: lá còn trên cây có mọc cây con ở mép lá không, hay chỉ lá rụng xuống mới mọc?
- Một đoạn thân sắn có ba mắt cắm xuống đất, cả ba mắt đều thành chồi hay chỉ một hai mắt?
- Nếu đem trồng cây con từ lá sống đời, cây đó có lại cho ra những chiếc lá biết đẻ cây con không?
Cách tự kiểm đơn giản cho trẻ: đưa con một cành cây lạ trong vườn và hỏi con sẽ cắm phần nào xuống nước, con sẽ chờ rễ mọc ra ở đâu. Nếu con chỉ vào các đốt và giải thích được vì sao, việc quan sát đã thành hiểu biết. Nếu con chưa chắc, cùng nhau làm thử; kết quả sau một tuần sẽ là câu trả lời đáng tin hơn mọi lời giảng. Người lớn cũng có thể tự kiểm cách hướng dẫn của mình: nếu trẻ bắt đầu tự đề xuất thử với cây khác trong nhà, nghĩa là con đã nắm được ý chính và đang muốn tự tìm tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao rau muống cắm nước lại ra rễ ở đốt chứ không ở đầu cắt?
Vì ở đốt có sẵn những mô non sẵn sàng biến thành rễ và chồi khi gặp nước. Đoạn thân trơn giữa hai đốt thiếu những mô này nên rất khó ra rễ. Đó là lý do khi cắm cành phải để đốt ngập nước hoặc vùi trong đất.
Lá sống đời bao lâu thì mọc cây con?
Thường phải vài tuần mới thấy những chấm xanh và rễ nhỏ ở khía mép lá, nhanh hơn khi trời ấm và đất ẩm vừa. Lá quá non hoặc quá già, đất quá ướt dễ làm lá thối trước khi cây con kịp mọc.
Cây mọc từ cành có ra hoa, ra hạt được không?
Có. Cây mọc từ cành là một cây đầy đủ, khi đủ lớn và gặp mùa phù hợp vẫn ra hoa, có loài kết hạt. Ví dụ rau muống trồng từ ngọn vẫn ra hoa và hạt nếu để già, không cắt ngọn liên tục.
Trồng sắn bằng hom thì hom phải như thế nào?
Người trồng thường dùng đoạn thân đã già, chắc, có vài mắt còn tươi, cắt bằng dao sắc để vết cắt gọn. Hom quá non, mắt bị khô hay hom dập nát thì khó nảy chồi. Phần cắm xuống đất là phần gốc, mắt mầm hướng lên trên.
Cho trẻ thử với cây gì là dễ thành công nhất?
Rau muống và dây khoai lang là dễ nhất, chỉ vài ngày đã thấy rễ trong cốc nước. Thài lài cũng rất nhanh. Sau khi trẻ đã thấy thành công, có thể thử cây sống đời để thấy một cách mọc khác hẳn.
Có nên đem cây mọc từ cành ra trồng ngoài bờ kênh không?
Không nên. Một số cây mọc rất khoẻ từ đoạn thân có thể lan tràn, chiếm chỗ của cây bản địa và làm nghẽn dòng nước. Cây đã trồng thử thì giữ trong chậu hoặc vườn nhà, khi không cần nữa thì cho vào đống ủ phân.