Phần lớn các loài cá đẻ trứng rồi bỏ đi, nhưng một số loài quen thuộc ở Việt Nam chăm con rất kỹ: cá lóc bố mẹ canh giữ bầy cá con màu đỏ cam trong mương, cá rô phi mẹ ngậm trứng và cá con trong miệng, cá sặc đực thổi tổ bọt trên mặt nước và canh trứng.
Những loài chăm con thường đẻ ít trứng hơn các loài bỏ mặc, vì mỗi quả trứng có cơ hội sống cao hơn. Gặp đúng mùa, bạn có thể chỉ cho trẻ xem cảnh cá bố mẹ giữ con ngay ở mương, ruộng, ao gần nhà. Bài này giúp nhận ra từng kiểu chăm con, biết xem từ khoảng cách nào để cá không bỏ tổ, và vì sao không nên bắt cá bố mẹ trong mùa này.
Bốn kiểu cá đối xử với trứng và con
Bảng gom bốn kiểu quen gặp, từ không chăm gì tới chăm rất kỹ. Mỗi kiểu chỉ nêu loài phổ biến làm ví dụ; trong mỗi nhóm còn nhiều loài khác.
| Kiểu | Ví dụ quen | Cá bố mẹ làm gì | Số trứng mỗi lần đẻ, so với nhau |
|---|---|---|---|
| Rải trứng rồi bỏ đi | Cá chép, cá diếc, nhiều loài cá nhỏ | Đẻ trứng dính vào cây cỏ, không quay lại | Rất nhiều |
| Làm tổ bọt, canh tổ | Cá sặc, cá thia ở ruộng | Con đực thổi bọt làm tổ, đưa trứng vào tổ, canh cho tới khi cá con bơi được | Vừa phải |
| Canh bầy con | Cá lóc | Bố mẹ ở gần, xua kẻ lạ, dẫn bầy cá con đi kiếm ăn một thời gian | Vừa phải |
| Ngậm trong miệng | Cá rô phi | Cá mẹ ngậm trứng, khi cá con nở vẫn cho trốn vào miệng lúc có nguy hiểm | Ít hơn hẳn |
Quy luật chung dễ nhớ: chăm càng kỹ thì đẻ càng ít. Bạn có thể dùng bảng để hỏi trẻ: nếu con là một quả trứng cá, con muốn được sinh ra ở nhóm nào, vì sao? Câu trả lời của trẻ thường rất bất ngờ và đáng nghe.
Cá lóc và bầy con màu đỏ trong mương
Vào mùa mưa, đi dọc mương ruộng hay kênh có nhiều cỏ, thỉnh thoảng bạn gặp một đám cá con màu đỏ cam dày đặc, cuộn tròn ngay dưới mặt nước như một đám mây nhỏ. Đó thường là bầy cá lóc con. Cá lóc bố mẹ làm ổ ở chỗ có cỏ, đẻ trứng nổi, và sau khi trứng nở vẫn ở lại gần đó canh giữ.
Nếu đứng yên đủ lâu, bạn có thể thấy một bóng cá lớn sẫm màu lượn bên dưới hoặc quanh bầy. Đó là cá bố hoặc cá mẹ. Khi có cá khác bơi lại gần, cá lớn lao ra xua đi. Bầy cá con theo bố mẹ di chuyển chậm dọc bờ để kiếm ăn. Màu đỏ cam chỉ có khi còn nhỏ, lớn dần chúng chuyển sang màu sẫm như cá lóc trưởng thành và bắt đầu tản ra tự sống.
Đây là cảnh rất đẹp để chỉ cho trẻ, nhưng cũng là lúc người đi câu, đi chài hay nhắm vào cá bố mẹ. Mất cá bố mẹ, bầy cá con không còn ai che chở và bị ăn gần hết. Vì vậy ở nhiều vùng quê, người lớn tuổi vẫn dặn con cháu đừng bắt cá lóc đang giữ con. Đó là một bài học tốt về chuyện con người sống cùng tự nhiên mà bạn có thể kể cho trẻ.
Một điều trẻ hay hỏi: sao cá lóc dữ thế mà lại hiền với con? Câu trả lời ngắn gọn là chính vì cá lóc là loài săn mồi, nó biết ao mương đầy những kẻ có thể ăn trứng và cá con. Chăm con kỹ là cách bù lại việc không đẻ nhiều như cá chép. Bạn có thể dùng câu hỏi này để nói với con rằng một con vật có thể dữ với con mồi nhưng rất kiên nhẫn với con mình, hai điều ấy không mâu thuẫn.
Cá rô phi ngậm trứng: nhìn thế nào cho đúng
Cá mẹ có cằm phình to. Khi đang ngậm trứng, cá rô phi mẹ có phần dưới miệng phồng ra, miệng hơi hé và thường không ăn. Nó hay đứng yên ở chỗ nước tĩnh, ít bơi đi xa.
Trứng vẫn được đẻ ra ngoài trước. Cá đẻ trứng vào một ổ lõm ở đáy, trứng thụ tinh xong cá mẹ mới hút vào miệng. Đây là điểm dễ nhầm với cá đẻ con, cần nói rõ khi giải thích cho trẻ.
Cá con trốn vào miệng mẹ khi có nguy hiểm. Sau khi nở và bơi được, cá con vẫn quanh quẩn bên mẹ một thời gian. Gặp động, chúng bơi ùa trở lại vào miệng cá mẹ. Nếu may mắn thấy cảnh này ở chỗ nước trong, trẻ sẽ nhớ rất lâu.
Rô phi không phải cá bản địa. Cá rô phi được đưa vào nuôi từ nơi khác và nay đã có mặt ở nhiều ao hồ. Dù quen thuộc, vẫn không nên bắt rô phi ở ao này đem thả sang suối, hồ tự nhiên khác.
Tổ bọt của cá sặc: một căn nhà nổi trên mặt nước
Ở ruộng và mương có nhiều cỏ, vào mùa nóng đôi khi bạn thấy một đám bọt nhỏ li ti dính vào nhau nổi ở chỗ nước lặng, thường dưới một chiếc lá hay đám cỏ. Đó có thể là tổ bọt của cá sặc hay cá thia. Con đực ngậm không khí, thổi ra những bong bóng có lớp nhầy bọc ngoài nên không vỡ ngay, xếp thành tổ.
Sau khi cá cái đẻ, con đực đưa từng quả trứng lên tổ và ở ngay bên dưới canh giữ. Quả trứng nào rơi ra, nó ngậm lại và đặt lên tổ. Khi trứng nở, cá bột treo mình trong đám bọt vài ngày rồi mới bơi đi. Toàn bộ việc giữ tổ do con đực làm.
Chuyện tổ bọt rất hợp để nói với trẻ về việc bố cũng chăm con, không chỉ mẹ. Trong tự nhiên có loài mẹ chăm, có loài bố chăm, có loài cả hai cùng chăm, và có loài không ai chăm. Không có cách nào là duy nhất đúng.
Nếu gặp tổ bọt, cách xem tốt nhất là ngồi xổm trên bờ, cách xa một chút, nhìn nghiêng theo mặt nước. Bạn sẽ thấy con đực ở ngay dưới tổ, thỉnh thoảng ngoi lên vá lại chỗ bọt vỡ. Đừng thổi, đừng khuấy nước hay chạm que vào tổ: tổ vỡ là trứng rơi xuống đáy, và con đực có thể bỏ đi. Một lần xem chừng vài phút, quay lại sau một hai ngày để xem tổ còn không, đã thấy cá bột treo trong bọt chưa.
Xem cá giữ tổ, giữ con mà không làm cá bỏ đi
Ví dụ: cô giáo lớp 3 ở Vĩnh Long dẫn một nhóm nhỏ học sinh ra con mương cạnh trường sau khi phụ huynh báo có bầy cá lóc con. Cô dặn và làm theo các bước dưới đây.
- Đứng cách mép nước ít nhất hai ba bước chân, không đứng sát bờ đổ bóng xuống chỗ có bầy cá.
- Đứng yên, nói nhỏ. Cá bố mẹ rất nhạy với rung động và bóng người, bị động nhiều có thể bỏ tổ.
- Đếm thời gian đứng xem, chừng năm đến mười phút là đủ cho một lần. Không ném đá, không thả mồi xuống.
- Mỗi học sinh tìm một điều: màu của bầy cá con, bóng cá lớn ở đâu, bầy di chuyển theo hướng nào.
- Chụp ảnh nếu có thể, nhưng không vươn người ra bờ để chụp gần.
- Về lớp, cả nhóm vẽ chung một bức tranh: bầy cá con và cá bố mẹ, mỗi em góp phần mình thấy.
Nếu có ai trong khu vực định bắt cá bố mẹ, người lớn có thể nhẹ nhàng nói chuyện với họ. Đây là việc của người lớn, không để trẻ tự can thiệp.
Những điều hay hiểu sai về cá chăm con
Vì cảnh cá chăm con không phải lúc nào cũng dễ thấy, nhiều điều truyền miệng chưa chính xác. Vài chỗ nên chỉnh khi kể cho trẻ:
- Cá không bao giờ chăm con. Nhiều loài cá quen thuộc chăm con rất kỹ, chỉ là ta ít khi đứng yên đủ lâu để thấy.
- Cá rô phi đẻ con ra từ miệng. Trứng vẫn được đẻ ra ngoài, cá mẹ chỉ ngậm vào để giữ.
- Bầy cá đỏ là một loài cá khác. Màu đỏ cam chỉ là màu thời nhỏ của cá lóc con, lớn lên sẽ sẫm dần.
- Bọt trên mặt mương là bọt bẩn. Có lúc đúng là bọt bẩn, nhưng đám bọt nhỏ, đều, dưới lá cỏ ở chỗ nước lặng có thể là tổ cá.
- Bắt cá bố mẹ không ảnh hưởng gì, cá con tự lớn được. Cá con mất người giữ thường bị ăn gần hết.
Một câu hỏi tự kiểm cho trẻ: trong ao có hai loài, một loài đẻ thật nhiều trứng và bỏ đi, một loài đẻ ít và canh giữ. Nếu có nhiều cá dữ trong ao, loài nào dễ còn con hơn? Không có đáp án tuyệt đối, nhưng lý lẽ của con mới là điều đáng nghe.
Kể cho trẻ về chuyện chăm con trong tự nhiên
Trẻ nhỏ rất dễ đồng cảm với những câu chuyện bố mẹ giữ con. Bạn có thể kể chuyện chú cá lóc bố thức suốt đêm canh bầy con đỏ, hay cô cá rô phi mẹ không ăn gì suốt những ngày ngậm trứng. Giữ câu chuyện đúng với điều đã biết, không thêm chi tiết bịa để cho cảm động.
Với trẻ lớn hơn, bạn có thể đặt cạnh nhau ba loài: cá chép không chăm, cá sặc bố chăm, cá rô phi mẹ chăm, rồi hỏi con thấy điều gì giống và khác so với con người và các con vật nuôi trong nhà. Trẻ tự rút ra rằng chăm con có rất nhiều cách, và đẻ nhiều hay ít liên quan đến chăm nhiều hay ít.
Nếu trong lúc xem, trẻ thấy cá lớn ăn cá con, hãy giải thích bình thản rằng ở dưới nước chuyện ăn và bị ăn diễn ra mỗi ngày, đó là lý do cá bố mẹ phải canh giữ. Không cần né tránh, cũng không cần nói nhiều. Trẻ thường chấp nhận sự thật này dễ hơn khi được nói thẳng và nhẹ nhàng.
Câu hỏi thường gặp
Cá lóc có chăm con không?
Có. Cá lóc bố mẹ làm ổ ở chỗ có cỏ, sau khi trứng nở vẫn ở gần canh giữ bầy cá con màu đỏ cam, xua cá lạ và dẫn bầy đi kiếm ăn một thời gian cho tới khi cá con lớn hơn và tản ra.
Cá rô phi ngậm trứng bao lâu?
Thời gian tuỳ nhiệt độ nước, thường kéo dài cho tới khi trứng nở và cá con đủ sức bơi. Sau đó cá con vẫn ở quanh mẹ và trốn vào miệng mẹ khi có nguy hiểm một thời gian nữa. Không nên tin một con số cố định.
Đám bọt trên mặt mương có phải tổ cá không?
Có thể. Đám bọt nhỏ, đều, dính vào nhau dưới lá cỏ ở chỗ nước lặng vào mùa nóng thường là tổ bọt của cá sặc hay cá thia, có con đực canh bên dưới. Bọt bẩn thì to nhỏ lẫn lộn, có rác, có mùi.
Vì sao bầy cá lóc con lại màu đỏ?
Đó là màu thời nhỏ của cá lóc con. Khi lớn dần, màu chuyển sang sẫm như cá trưởng thành. Màu đỏ cam giúp người quan sát dễ nhận ra bầy cá lóc con trong mương, ruộng vào mùa mưa.
Có nên bắt cá bố mẹ đang giữ con không?
Không nên. Mất cá bố mẹ, bầy cá con không còn ai che chở và bị ăn gần hết, mùa sau mương ruộng sẽ ít cá. Ở nhiều vùng quê, người lớn tuổi vẫn dặn con cháu để yên cá đang giữ con.
Cá chép có chăm con không?
Không. Cá chép đẻ trứng dính vào cây cỏ dưới nước rồi bỏ đi, không quay lại canh. Vì vậy mỗi lần cá chép đẻ rất nhiều trứng, phần lớn sẽ bị ăn hoặc không nở, chỉ một phần nhỏ lớn thành cá.