Mỗi loại củ là một bộ phận khác nhau của cây phình to ra để tích trữ thức ăn, nên chúng nảy mầm ở những chỗ khác nhau: củ khoai lang là rễ, mầm mọc lấm tấm ở đầu củ; củ gừng và củ khoai tây là thân, mầm mọc từ các mắt; củ hành và củ tỏi là các bẹ lá xếp chồng, lá mới đâm lên từ chính giữa. Từ một củ mọc thành cây, rồi cây lại tạo ra củ mới, đó là một vòng đời không cần hạt.
Những củ nằm quên trong góc bếp và tự đâm mầm là bộ dụng cụ quan sát rẻ và sẵn có nhất. Bài này giúp bạn nhận ra mỗi loại củ thuộc bộ phận nào, mầm và rễ mọc ra từ đâu, củ nào ăn được khi đã mọc mầm, củ nào không nên, và cách cho trẻ xem củ thành cây ngay trên bậu cửa sổ.
Mỗi loại củ là bộ phận nào của cây
Bảng này gom những củ quen thuộc trong bếp Việt. Cách nhận biết nhanh nhất là tìm mắt và vảy: thân củ thường có mắt xếp theo vòng hoặc theo đốt, rễ củ thì không có trật tự mắt rõ ràng.
| Củ | Là bộ phận gì | Mầm mọc ra ở đâu | Rễ mọc ra ở đâu |
|---|---|---|---|
| Khoai lang | Rễ phình to | Thường ở đầu củ phía gắn với dây, có khi rải rác khắp củ | Ở đầu đối diện và dọc thân củ |
| Khoai tây | Thân ngầm phình to | Từ các mắt lõm, nhiều nhất ở đầu xa cuống | Từ gốc của mầm |
| Gừng, nghệ, riềng | Thân rễ nằm ngang dưới đất | Từ mắt ở đầu các nhánh củ, mầm nhọn hồng nhạt | Từ các đốt bên dưới |
| Hành tím, tỏi | Thân rất ngắn dưới đáy, bọc bởi nhiều bẹ lá dày | Lá xanh đâm thẳng lên từ chính giữa | Từ đế phẳng ở đáy củ |
| Củ đậu, củ cải | Rễ phình to | Từ phần cổ củ còn sót cuống lá | Từ đuôi củ |
Một điểm thú vị cho trẻ: củ khoai tây trông giống củ khoai lang, nhưng khoai tây họ hàng gần với cà chua còn khoai lang họ hàng gần với rau muống. Bề ngoài giống nhau không có nghĩa là cùng một kiểu bộ phận.
Khoai lang và khoai tây: hai củ giống mà khác
Khoai lang ra mầm tím đỏ, rồi thành dây. Đặt một củ khoai lang ở chỗ ấm, ẩm, sau một thời gian đầu củ nhú những mầm nhỏ màu tím hoặc đỏ, lá non mở dần. Mỗi mầm có thể lớn thành một đoạn dây. Người trồng khoai thường cắt những đoạn dây này đem cắm xuống luống, dây ra rễ và sau vài tháng lại tạo củ mới.
Khoai tây mọc từ mắt. Các vết lõm nhỏ trên củ khoai tây gọi là mắt, mỗi mắt có vài mầm ngủ. Để lâu ở chỗ ấm, mắt bật ra mầm trắng hoặc tím. Trồng xuống đất, mầm lên thành cây, và dưới đất cây lại mọc ra những thân ngầm phình thành củ mới.
Khoai tây có mầm hoặc vỏ xanh không nên ăn phần đó. Khi khoai tây mọc mầm hoặc phơi sáng lâu chuyển xanh, phần mầm và phần xanh tích một chất có thể gây ngộ độc. Củ mọc mầm nhiều, vỏ xanh rộng thì nên bỏ hoặc dùng để quan sát, đừng ăn. Đây cũng là một điều đáng dạy trẻ trong bếp.
Khoai lang mọc mầm thì khác. Củ khoai lang mới nhú mầm thường vẫn được nhiều nhà dùng sau khi gọt bỏ phần mầm, nhưng củ đã mềm, nhăn, có đốm đen hoặc vị đắng thì nên bỏ. Khi đã dành một củ cho quan sát thì không dùng lại để nấu.
Gừng, hành, tỏi: củ nảy mầm trong bếp
Củ gừng mua về để lâu thường nhú những mầm nhọn màu hồng nhạt hoặc xanh ở đầu các nhánh. Đó là mầm của thân mới. Nếu đem vùi nông củ gừng có mầm vào chậu đất ẩm, đặt nơi sáng nhưng không nắng gắt, sau một thời gian dài sẽ lên những cây gừng lá dài xếp hai bên như lá tre nhỏ. Gừng lớn chậm, phải kiên nhẫn nhiều tuần mới thấy mầm vươn khỏi mặt đất, và phải khoảng gần một năm mới đào được củ mới. Với trẻ, đó là bài học về sự chờ đợi.
Hành tím nhanh hơn nhiều. Một củ hành đặt trên miệng cốc nước sao cho chỉ đáy củ chạm nước, sau vài ngày đã thấy rễ trắng mọc ra từ đế, và lá xanh nhọn đâm lên từ giữa đỉnh củ. Nếu bổ dọc một củ hành đang nảy, bạn sẽ thấy lá xanh non chui ra từ tâm, giữa các lớp bẹ dày. Các lớp bẹ ấy chính là những chiếc lá biến đổi chứa thức ăn; khi cây lớn, chúng teo dần lại, nhường chất cho lá mới.
Tỏi làm được tương tự với từng tép: đế phẳng ở đáy, mũi nhọn ở trên. Cắm đế tép tỏi xuống đất ẩm là sẽ thấy lá tỏi nhọn mọc lên. Trẻ thường thích so tốc độ mọc của hành, tỏi và gừng trong cùng một tuần, rồi tự rút ra rằng củ nào trông to chưa chắc đã mọc nhanh.
Ví dụ góc bếp nhà bé An ở Nghệ An
Mẹ bé An, 6 tuổi, ở Nghệ An, dọn tủ bếp đầu mùa đông và tìm thấy một củ khoai lang đã nhú mầm tím, mấy củ hành tím có lá xanh, một củ gừng có mầm hồng. Thay vì bỏ đi, mẹ xếp tất cả lên bậu cửa sổ bếp, mỗi củ một chiếc đĩa hoặc chiếc cốc, và gọi đó là vườn trong bếp của An.
Củ khoai lang được cắm ba chiếc tăm quanh thân để gác lên miệng cốc nước, phần đầu có mầm hướng lên trên, phần dưới ngập nước. Củ hành đặt trên nắp chai cắt lỗ. Củ gừng vùi nông trong chiếc cốc nhựa có đất. Mỗi tối, An đổ bỏ nước cũ ở cốc khoai và hành, thay nước mới cho khỏi hôi.
Sau hai tuần, khoai lang có một chùm rễ trắng dài trong cốc và dây non bò ra ngoài, hành có lá cao gần một gang tay, còn gừng vẫn im lìm. An sốt ruột muốn đào lên xem; mẹ để con bới nhẹ một góc cốc đất, thấy mầm gừng đã nhú dài thêm, chỉ chưa lên khỏi mặt đất. Đến tháng sau, mẹ đem dây khoai lang ra trồng ở khoảnh đất trước nhà; lá hành thì cắt dần nấu canh, An được tự tay cắt. Củ gừng cuối cùng cũng lên một cây nhỏ, và An đặt tên cho nó là cây chậm nhất nhà.
Cách dựng góc củ nảy mầm cho trẻ
Cách làm dưới đây chỉ dùng đồ có sẵn trong nhà. Nên làm cùng lúc ba bốn loại củ để trẻ so sánh, thay vì chỉ một loại.
- Chọn củ còn chắc, không thối, không mốc; củ đã nhú mầm sẵn càng tốt vì nhanh có kết quả.
- Khoai lang: cắm ba bốn que tăm quanh thân, gác lên miệng cốc sao cho nửa dưới ngập nước, đầu có mầm hướng lên.
- Hành, tỏi: đặt đế củ chạm mặt nước, không ngập cả củ để tránh thối; hoặc cắm đế xuống chậu đất ẩm.
- Gừng: vùi nông củ có mầm vào đất ẩm, mầm hướng lên, phủ đất mỏng.
- Đặt nơi sáng, thoáng, tránh nắng gắt trực tiếp làm nước nóng và củ úng.
- Thay nước hai ngày một lần cho cốc nước; thấy nước đục, có mùi hay củ nhũn thì bỏ củ đó, rửa cốc.
- Mỗi tuần chụp một ảnh từ cùng một góc, cuối tháng xếp ảnh lại để thấy củ thành cây.
Khi cây đã có lá và rễ khoẻ, đem ra đất hoặc chậu lớn trồng tiếp. Củ nuôi trong nước lâu thường kiệt sức vì nước không có đủ chất, nên đây chỉ là chặng đầu của vòng đời.
Chỗ hay sai và điều không cần làm
Vài thói quen dễ gặp khi làm vườn củ trong bếp, kèm lý do vì sao nên tránh.
- Ngập cả củ trong nước. Củ cần thở; ngập hoàn toàn thì thối nhanh, nước bốc mùi, trẻ mất hứng.
- Dùng củ đã xử lý chống mọc mầm. Một số củ bán ở chợ đã được giữ lạnh lâu hoặc xử lý nên rất lâu mới mọc. Củ không nhú sau vài tuần thì thay củ khác, đừng nghĩ trẻ làm sai.
- Ăn củ đã nuôi để quan sát. Củ đã ngâm nước nhiều ngày, nhất là khoai tây có mầm, không nên đưa trở lại bữa ăn.
- Đặt sát cửa kính nắng gắt buổi chiều. Nước trong cốc nóng lên, rễ non dễ chết.
- Bắt trẻ ghi số liệu mỗi ngày. Củ mọc chậm, ghi hằng ngày nhanh chán. Mỗi tuần một lần đo hay vẽ là đủ.
- Vứt củ nảy mầm ra chỗ lạ. Một số củ mọc rất khoẻ; trồng ở vườn nhà mình thì được, không đem thả trồng bừa ở bờ kênh, đất công.
Phần lớn những lỗi này đều đến từ mong muốn có kết quả nhanh. Củ thành cây là chuyện của nhiều tuần, và chính sự chậm rãi đó là thứ đáng quan sát.
Từ cây trở lại củ: vòng đời khép lại dưới đất
Củ đặt trên bậu cửa sổ chỉ cho thấy nửa đầu câu chuyện. Nửa sau diễn ra dưới đất, sau nhiều tuần cây sống bằng lá xanh của mình. Với khoai lang, những đoạn dây cắm xuống luống ra rễ ở các đốt; một số rễ trong đó dần phình to ra, chứa tinh bột mà lá làm ra, và thành củ mới. Đào một hốc khoai lang khi đến vụ, trẻ sẽ thấy củ bám thành chùm quanh gốc dây, có củ to, có củ còn là rễ mới hơi phình. Hình ảnh đó giúp con hiểu củ không có sẵn từ đầu mà được cây làm ra.
Khoai tây thì khác: dưới đất, cây mọc ra những nhánh thân trắng bò ngang, đầu nhánh phình dần thành củ. Gừng bò ngang thêm từng nhánh củ mới, nối vào củ cũ như những ngón tay. Hành tím từ một củ trồng xuống thường tách thành một khóm vài củ. Mỗi kiểu một cách, nhưng điểm chung là lá xanh trên mặt đất nuôi củ bên dưới.
Khi củ đã già, phần lá trên mặt đất thường vàng úa và lụi dần. Đó là dấu hiệu nhà nông dùng để biết đến lúc đào củ: cây đã chuyển phần lớn chất dự trữ xuống dưới. Củ được đào lên, một phần để ăn, một phần để giống cho vụ sau, và vòng đời không cần hạt lại bắt đầu. Nếu nhà có khoảnh đất nhỏ, trồng vài dây khoai lang từ góc bếp rồi đào lên sau vụ là cách trọn vẹn nhất để trẻ thấy vòng ấy khép lại.
Câu hỏi thường gặp
Củ khoai lang là rễ hay thân?
Củ khoai lang là rễ phình to chứa tinh bột. Vì là rễ nên trên củ không có mắt xếp theo trật tự như khoai tây. Tuy vậy củ khoai lang vẫn nảy được mầm, thường nhiều ở đầu củ phía gắn với dây.
Khoai tây mọc mầm có ăn được không?
Không nên ăn phần mầm và phần vỏ chuyển xanh vì có thể tích một chất gây ngộ độc. Củ mọc mầm nhiều, vỏ xanh rộng, nhăn nheo thì nên bỏ hoặc chỉ dùng để quan sát và trồng. Khi phân vân, bỏ đi là an toàn nhất.
Vì sao củ hành đặt trên cốc nước mọc rễ mà không mọc lá?
Thường lá sẽ mọc sau rễ vài ngày. Nếu sau một hai tuần vẫn không có lá, có thể củ đã được giữ lạnh lâu hoặc bị khô, phần mầm bên trong yếu. Thay một củ hành khác chắc hơn, đặt nơi sáng thoáng là thường được.
Trồng gừng từ củ mua ngoài chợ bao lâu thì lên cây?
Gừng mọc khá chậm. Củ có mầm sẵn vùi vào đất ẩm, ấm có thể mất vài tuần mới thấy mầm nhô khỏi mặt đất. Để có củ gừng mới đào lên được thì cần nhiều tháng, thường gần một năm tuỳ điều kiện.
Cây mọc từ củ có giống hệt cây mẹ không?
Thường là giống, vì củ là một phần của chính cây mẹ chứ không phải hạt mang tổ hợp mới. Đó là lý do người trồng khoai, gừng, tỏi hay giữ củ giống từ vụ trước để có cây giống như cũ.
Trẻ mấy tuổi thì có thể tự chăm góc củ nảy mầm?
Trẻ bốn năm tuổi đã có thể đổ nước, nhìn và kể lại. Trẻ bảy tám tuổi có thể tự thay nước, đo bằng thước và vẽ nhật ký. Người lớn chỉ cần dặn rửa tay sau khi chạm củ, đất, và không ăn củ dùng để quan sát.