SanSinh.comSản Sinh
Cây từ hạt đến hạt

Cây chuối ra buồng mấy lần: thân giả, bắp chuối và cây con thay mẹ trong bụi chuối

Mỗi cây chuối chỉ trổ buồng một lần rồi tàn, cây con mọc từ gốc thay mẹ. Thân chuối là bẹ lá cuộn lại, bắp chuối là chùm hoa. Cách xem bụi chuối lớn lên.

Banana clump beside a rural Vietnamese house with a hanging purple flower bud and young green hands of bananas, small suckers at the base, soft overcast light, low angle

Mỗi cây chuối chỉ trổ buồng một lần trong đời: sau khi buồng chín và được chặt, cây mẹ tàn đi, còn những cây con mọc từ củ dưới gốc lớn lên thay thế và đến lượt mình trổ buồng. Vì thế một bụi chuối có thể sống rất nhiều năm, nhưng từng cây trong bụi chỉ sống khoảng một năm đến hơn một năm, tuỳ giống và điều kiện.

Cây chuối còn có nhiều điều bất ngờ khác: cái mà ta gọi là thân thật ra là các bẹ lá cuộn chặt; bắp chuối là chùm hoa; chuối ăn hằng ngày gần như không có hạt. Bài này đi theo vòng đời một cây chuối trong bụi chuối sau nhà, kèm cách cho trẻ quan sát những thứ mà người lớn thấy hằng ngày nhưng ít khi để ý.

Thân chuối không phải thân: bổ ngang một cây để thấy

Khi chặt một cây chuối đã thu buồng, hãy bổ ngang thân thành một khoanh dày rồi đưa trẻ xem mặt cắt. Bạn sẽ thấy nhiều lớp vòng cung lồng vào nhau như củ hành khổng lồ, mỗi lớp là một bẹ lá. Phần cứng chắc ở lõi giữa là cuống buồng chạy từ gốc lên đến ngọn. Người ta gọi phần trên mặt đất là thân giả, vì nó được tạo bởi các bẹ lá cuộn lại, không phải gỗ như thân cây xoài hay cây nhãn.

Thân thật của cây chuối nằm dưới đất, là một khối củ to, cứng, mà ở quê vẫn gọi là củ chuối. Từ củ này mọc ra rễ, lá và về sau là cuống buồng. Cũng từ củ này, những mắt mầm bên cạnh nhú lên thành cây con.

Lá chuối mới luôn mọc ra từ giữa ngọn, cuộn tròn như điếu thuốc lớn, rồi dần dần mở ra. Lá non mở ra trông bóng mượt, sau vài tuần gió thổi làm lá rách thành dải. Cho trẻ đánh dấu một lá cuộn bằng sợi len lỏng ở cuống lá bên dưới và xem mất bao nhiêu ngày để nó mở hoàn toàn, đó là cách đo nhịp lớn của cây chuối rất trực quan.

Vòng đời một cây chuối trong bụi

Thời gian dưới đây là khoảng thường gặp ở vùng ấm với các giống chuối phổ biến; mỗi giống, mỗi vùng và mùa có thể nhanh chậm khác nhau khá nhiều.

Giai đoạnThấy gìKhoảng thời gian
Cây con nhú từ gốcMầm nhọn mọc sát chân cây mẹ, lá đầu tiên hẹp như lá gươmQuanh năm, nhiều hơn mùa mưa
Cây non lớnLá rộng dần, thân giả to lên, mỗi lá mới mở từ ngọnNhiều tháng
Trổ bắpMột bắp đỏ tím nhú ra từ ngọn, cuống cong rủ xuốngThường sau khoảng một năm, tuỳ giống
Ra nảiLá bắc đỏ tím lần lượt cuốn lên, lộ từng hàng hoa có quả nonVài tuần
Buồng lớn và giàQuả tròn cạnh dần, căng mập, vỏ xanh đậmVài tháng sau trổ
Cây mẹ tànSau khi chặt buồng, cây mẹ không trổ thêm buồng nào, lá vàng úaNgay sau thu hoạch
Cây con thay thếMột cây con khoẻ nhất trong bụi lớn lên tiếp nốiĐã bắt đầu từ trước khi mẹ tàn

Điều trẻ hay thắc mắc nhất là vì sao cây chuối không trổ buồng thứ hai. Cách giải thích dễ hiểu: cuống buồng mọc từ chính đỉnh sinh trưởng của cây, nên khi đã trổ buồng thì cây mẹ không còn chỗ để ra lá mới hay buồng mới nữa. Việc tiếp theo được giao cho cây con.

Bắp chuối là gì: đọc buồng chuối từ trên xuống

Bắp chuối là chùm hoa. Mỗi lớp vỏ đỏ tím bọc ngoài là một lá bắc. Dưới mỗi lá bắc là một hàng hoa nhỏ màu kem. Lá bắc cuốn lên và rụng đi theo từng ngày, lộ ra hàng hoa mới.

Những nải đầu tiên là hoa cái. Nhìn kỹ các nải chuối non: mỗi quả chuối nhỏ có một bông hoa héo ở đầu. Phần quả chính là bầu nhuỵ của hoa cái lớn lên. Đó là lý do đầu quả chuối luôn có một núm nhỏ khô.

Phần bắp còn lại ở cuối là hoa đực. Sau vài nải, các hàng hoa phía dưới không thành quả mà rụng dần, chỉ còn lại búp đỏ tím ở cuối cuống. Đây chính là phần bắp chuối mà nhiều nhà cắt về làm gỏi, nấu canh.

Vì sao cắt bắp. Nhiều nhà vườn cắt bắp sau khi nải cuối cùng đã lộ ra, vì phần bắp ấy không còn cho quả. Cắt đúng lúc giúp gọn buồng; với trẻ, đây là dịp tốt để bổ đôi bắp, đếm từng lớp lá bắc và hàng hoa xếp bên trong.

Vì sao chuối không có hạt, còn chuối hột thì có

Quả chuối mà ta ăn hằng ngày có những chấm đen nhỏ ở lõi. Đó là dấu vết của các noãn không phát triển thành hạt. Chuối trồng để ăn đã được con người chọn lọc qua rất nhiều đời từ những cây cho quả không hạt hoặc gần như không hạt, rồi nhân lên bằng cây con chứ không bằng hạt. Vì vậy các cây chuối cùng giống trong một vườn thường giống hệt nhau, giống như những bản sao của cùng một cây gốc.

Chuối hột, loại hay dùng ngâm hoặc làm thuốc dân gian, thì khác: bổ quả ra thấy rất nhiều hạt đen, tròn, cứng như hạt tiêu to, ăn phải vướng răng. Những loài chuối có hạt như vậy có thể mọc từ hạt, đúng theo kiểu từ hạt đến hạt như phần lớn cây khác.

Chuối là ví dụ tuyệt vời để nói với trẻ rằng không phải cây nào cũng đi theo vòng từ hạt đến hạt. Có cây mọc từ hạt, có cây mọc từ củ, từ thân, từ chồi. Một số cây làm được cả hai, và con người đã chọn cách nào tiện hơn để trồng. Câu hỏi gợi mở: nếu tất cả cây chuối trong vườn đều là bản sao của nhau, khi có một bệnh lan tới thì chuyện gì có thể xảy ra? Không cần trả lời ngay; chỉ cần con biết rằng việc cây giống hệt nhau vừa tiện cho người trồng, vừa có cái giá của nó, và người làm vườn luôn phải cân nhắc cả hai mặt khi chọn cách nhân giống.

Ví dụ bụi chuối sau nhà ở Quảng Ngãi

Nhà bé Mai, 7 tuổi, ở Quảng Ngãi có một bụi chuối sau bếp. Mẹ Mai đặt cho bé một việc nhỏ: mỗi sáng thứ Bảy ra đếm số cây trong bụi và đặt tên cho từng cây theo chiều cao, cây mẹ là cây Cả, các cây con là Hai, Ba, Tư.

Đầu mùa mưa, cây Cả trổ bắp. Mai được xem từng lá bắc đỏ tím cuốn lên mỗi ngày một ít và thấy hàng quả non xanh lộ ra bên dưới. Bé tự vẽ buồng chuối lên vở, mỗi tuần thêm một nải. Khi các nải ngừng xuất hiện, mẹ cắt bắp và hai mẹ con bổ đôi bắp ra đếm lớp: được một con số rất lớn mà Mai khoe với cả lớp.

Vài tháng sau buồng già, bố chặt buồng đem dấm cho chín. Ngay hôm đó, cây Cả cũng bị chặt. Mai buồn vì cây Cả không còn, nhưng mẹ chỉ cho bé thấy cây Hai đã cao gần bằng mái bếp. Từ đó trong sổ của Mai, cây Hai được gọi là cây Cả mới. Bé hiểu rằng bụi chuối không mất đi, chỉ là cây này nối tiếp cây kia, và đó là một cách nhẹ nhàng để con làm quen với ý niệm sinh ra, lớn lên rồi nhường chỗ.

Chăm bụi chuối để quan sát và những điều cần lưu ý

Bụi chuối sau nhà không cần chăm nhiều, nhưng vài việc nhỏ giúp cây khoẻ và việc quan sát an toàn hơn.

  • Giữ lại một đến hai cây con khoẻ nhất để thay mẹ, bớt những cây con yếu mọc chen chúc làm bụi quá dày.
  • Không chặt cây mẹ trước khi thu buồng; sau khi thu buồng thì chặt để cây con có ánh sáng và chất dinh dưỡng.
  • Nhựa chuối làm ố quần áo rất khó giặt; cho trẻ mặc đồ cũ khi chặt, bổ bắp, và rửa tay sau khi chạm vào nhựa.
  • Buồng chuối nặng có thể kéo cây đổ khi gió mạnh; không để trẻ đứng ngay dưới cây có buồng to trong ngày gió.
  • Bụi chuối rậm, ẩm thường có muỗi, rết, đôi khi có rắn trú; không thò tay vào bẹ chuối khô ở gốc mà không nhìn trước.
  • Thân chuối chặt ra có thể băm cho gia súc hoặc để mục làm phân, không vứt xuống kênh mương.

Với trẻ nhỏ, phần quan sát an toàn nhất là bắp chuối và lá chuối mở từ ngọn. Những việc liên quan đến dao như chặt thân, cắt bắp nên để người lớn làm, trẻ chỉ đứng xem từ khoảng cách an toàn rồi mới lại gần khi mọi thứ đã nằm yên trên mặt đất.

Chọn cây con nào để thay mẹ: lá hẹp hay lá rộng

Bụi chuối luôn có nhiều cây con cùng lúc. Từ củ của cây mẹ, nhiều mắt mầm cùng nhú lên, có cây sát gốc, có cây cách xa vài gang tay. Không phải cây nào cũng đáng giữ; để hết thì bụi chen chúc, cây nào cũng gầy và buồng nhỏ.

Cây con lá hẹp như lá gươm thường khoẻ. Những cây con mà vài lá đầu tiên hẹp, dựng đứng, gốc to và chắc thường bám sâu vào củ mẹ, có bộ rễ riêng tốt. Nhà vườn hay chọn loại này để giữ lại hoặc tách đi trồng chỗ khác.

Cây con mới nhú đã có lá rộng thường yếu. Loại cây con mọc ra đã có lá to bản ngay từ khi còn bé, gốc nhỏ, thường bám nông và thiếu sức. Chúng lớn chậm hơn và buồng sau này thường nhỏ.

Tách cây con đúng cách. Khi muốn đem cây con đi trồng chỗ khác, người lớn đào quanh gốc cây con, xắn một phần củ cùng rễ rồi nhấc lên; nhổ giật bằng tay sẽ đứt củ, cây khó sống. Trẻ có thể giúp phần dễ: tưới nước, ghi tên và ngày trồng cho cây mới.

Câu hỏi cho trẻ. Trong bụi chuối nhà mình có bao nhiêu cây con? Con nghĩ cây nào sẽ thay cây mẹ, và vì sao? Ghi lại dự đoán, vài tháng sau xem lại có đúng không.

Câu hỏi thường gặp

Cây chuối có trổ buồng lần thứ hai không?

Không. Mỗi cây chuối chỉ trổ một buồng vì cuống buồng mọc ra từ chính đỉnh sinh trưởng của cây. Sau khi thu buồng, cây mẹ tàn đi, còn cây con mọc từ củ dưới gốc sẽ lớn lên và trổ buồng của riêng nó.

Thân cây chuối có phải là thân thật không?

Phần trên mặt đất là thân giả, do các bẹ lá cuộn chặt lồng vào nhau. Thân thật là củ chuối nằm dưới đất, nơi mọc ra rễ, lá, cuống buồng và các cây con. Bổ ngang thân giả sẽ thấy rõ các lớp bẹ lá.

Bắp chuối là hoa đực hay hoa cái?

Bắp chuối là cả chùm hoa. Những hàng hoa đầu tiên là hoa cái và phát triển thành nải chuối. Phần bắp còn lại ở cuối, nơi người ta hay cắt về nấu ăn, là các hoa đực không cho quả.

Vì sao quả chuối ăn hằng ngày không có hạt?

Vì các giống chuối trồng để ăn đã được chọn lọc qua rất nhiều đời từ những cây cho quả không hạt, rồi nhân giống bằng cây con. Những chấm đen nhỏ trong lõi quả là dấu vết noãn không phát triển. Chuối hột thì vẫn có nhiều hạt cứng.

Một cây chuối từ lúc mọc đến lúc có buồng mất bao lâu?

Ở vùng ấm, nhiều giống chuối phổ biến trổ buồng sau khoảng một năm kể từ khi cây con được trồng, rồi cần thêm vài tháng để buồng già. Thời gian cụ thể tuỳ giống, đất, nước và mùa trồng.

Có nên để trẻ tự cắt bắp chuối không?

Nên để người lớn cắt vì cần dao sắc và với lên cao. Trẻ có thể tham gia phần sau: bóc từng lá bắc, đếm hàng hoa bên trong, xếp thành hàng trên mâm để thấy bắp chuối được cấu tạo ra sao. Nhớ mặc đồ cũ vì nhựa chuối làm ố vải.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138