SanSinh.comSản Sinh
Cá, tôm cua và sinh vật nước

Bãi bùn triều có gì: còng, cáy, cá thòi lòi sống và sinh sản giữa nước và bùn

Bãi bùn lúc triều xuống là nơi còng vẫy càng, cáy đào hang, cá thòi lòi nhảy trên bùn. Vòng đời của chúng theo con nước, và cách đưa trẻ đi xem an toàn.

Mudskipper perched on glistening tidal mud beside small fiddler crabs waving one large claw near mangrove seedlings, low ground level macro view, bright morning sun

Bãi bùn lúc triều xuống là một thế giới đông đúc: còng đực vẫy chiếc càng lớn, cáy đào hang chi chít, cá thòi lòi nhảy và trườn trên mặt bùn, ốc bò để lại vệt dài. Mọi hoạt động của chúng, từ kiếm ăn đến giao phối và đẻ trứng, đều theo nhịp nước lên nước xuống mỗi ngày.

Nhiều loài ở bãi triều có vòng đời chia làm hai nửa: con non trôi ngoài nước, con lớn sống trên bùn. Bài này kể vòng đời của mấy loài dễ gặp nhất, lịch con nước để biết đi lúc nào, và những điều bắt buộc phải biết để đưa trẻ đi bãi triều an toàn, vì bùn và nước lên đều có thể nguy hiểm.

Con nước: chiếc đồng hồ của bãi triều

Mỗi ngày, ở phần lớn bờ biển nước ta, nước biển dâng lên và rút xuống theo chu kỳ, có nơi một lần, có nơi hai lần trong ngày. Giờ nước lên, nước xuống lệch đi mỗi ngày một chút và thay đổi theo tuần trăng. Người dân ven biển thuộc con nước như thuộc giờ cơm.

Khi triều xuống, bãi bùn lộ ra và sinh vật bò lên kiếm ăn. Khi triều lên, chúng rút vào hang, đóng miệng hang bằng bùn hoặc ngồi trong hang chờ. Vì vậy cùng một bãi, đi sai giờ bạn sẽ chỉ thấy nước hoặc bùn trống trơn, đi đúng giờ thì thấy cả nghìn con vật cùng hoạt động.

Muốn đi xem, cách chắc nhất là hỏi người dân địa phương hôm đó mấy giờ nước ròng và mấy giờ nước bắt đầu lên lại. Đi vào khoảng ngay sau khi nước rút, và quay vào bờ sớm trước giờ nước lên. Đây là quy tắc không có ngoại lệ, nhất là khi đi cùng trẻ.

Một trò nhỏ cho trẻ trong lúc chờ: chọn một hòn đá hay một gốc cây ở mép bãi làm mốc, cứ mười lăm phút nhìn xem nước đã cách mốc bao xa. Trẻ sẽ thấy tận mắt nước rút hay nước lên nhanh thế nào, và tự hiểu vì sao người lớn luôn nhắc phải quay vào sớm.

Còng: chiếc càng to để làm gì

Còng đực có một càng rất to. Nhìn một bãi còng, bạn sẽ thấy nhiều con có một chiếc càng to gần bằng thân, màu sáng, và một chiếc càng nhỏ. Đó là còng đực. Còng cái có hai càng nhỏ bằng nhau.

Vẫy càng là để gọi bạn và giữ chỗ. Còng đực đứng trước miệng hang vẫy chiếc càng to lên xuống. Đó là cách nó báo cho còng cái biết mình ở đây, và báo cho còng đực khác giữ khoảng cách. Cả bãi còng cùng vẫy trông như đang múa.

Còng ăn bằng càng nhỏ. Chiếc càng nhỏ bốc bùn đưa lên miệng, còng lọc lấy phần ăn được rồi nhả ra những viên bùn tròn nhỏ. Quanh miệng hang còng thường có rất nhiều viên bùn như vậy, đó là dấu vết dễ thấy nhất.

Con non bắt đầu đời trong nước. Còng cái mang trứng dưới yếm, khi trứng sắp nở thì thả ấu trùng vào nước lúc triều lên. Ấu trùng trôi một thời gian, qua nhiều lần lột xác rồi mới bò lên bãi thành còng con. Một bãi còng đông đúc là nhờ biển mang con non về mỗi năm.

Cá thòi lòi: con cá sống nửa trên cạn

Cá thòi lòi là loài cá trẻ nào thấy cũng ngạc nhiên: nó nằm trên mặt bùn, chống hai vây trước như hai cánh tay để trườn đi, đôi mắt lồi trên đỉnh đầu đảo qua đảo lại, thỉnh thoảng bật nhảy một cái. Nó thở được khi ở ngoài nước bằng cách giữ nước trong khoang mang và hấp thụ không khí qua da ẩm, nên luôn phải ở chỗ bùn ướt.

Vào mùa sinh sản, con đực đào hang trong bùn, có khi đắp thành một vành bùn quanh miệng hang, và nhảy lên khoe trước con cái. Theo những gì người nghiên cứu mô tả, trứng được đẻ trong một khoang của hang có giữ không khí, và con đực ở lại giữ hang. Cá con khi nở ra sống ở nước một thời gian trước khi lên bùn như bố mẹ.

Câu hỏi gợi tò mò cho trẻ: một con cá mà sống trên cạn, vậy nó là cá hay không phải cá? Câu trả lời là vẫn là cá, vì có mang, có vây, đẻ trứng như cá. Câu hỏi này dẫn tới chuyện thú vị hơn: ranh giới giữa sống dưới nước và sống trên cạn không phải lúc nào cũng rõ ràng.

Gặp ai trên bãi triều và nhận ra bằng dấu hiệu gì

Bảng dưới gom những loài và dấu vết dễ gặp nhất ở bãi bùn ven rừng ngập mặn. Tên gọi khác nhau giữa các vùng, nên ưu tiên tả dấu hiệu hơn là tên.

Con vậtDấu hiệu nhìn thấyLúc nào dễ gặpLưu ý
CòngCon đực vẫy một càng to, viên bùn tròn quanh hangNgay sau khi triều xuống, trời nắngRất nhát, đứng yên mới thấy
CáyHang chi chít, con màu sẫm chạy ngang rất nhanhLúc triều xuốngKẹp được, không thò tay vào hang
Cá thòi lòiNằm trên bùn, mắt lồi, trườn và bật nhảyBùn còn ướt, gần mép nướcKhông đuổi bắt
Ốc ở bãi bùnVệt bò dài trên mặt bùn, ốc bám rễ câyQuanh năm, khi bùn lộRửa tay sau khi chạm
Giun, sá sùngLỗ nhỏ trên bùn, ụ bùn xoắnLúc triều xuốngKhông đào bới
Chim kiếm ănChim chân dài lội bùn, mỏ thọc xuốngTheo con nước, có loài theo mùa di cưGiữ khoảng cách, không đuổi

Chim kiếm ăn trên bãi chính là lý do bãi triều nhộn nhịp vòng đời: chúng ăn còng, cáy, giun. Một bãi triều khoẻ nuôi được cả chim di cư bay qua mỗi năm.

Đưa trẻ đi bãi bùn triều an toàn

Ví dụ: gia đình anh Lâm ở TP Hồ Chí Minh đưa hai con 8 và 12 tuổi xuống Cần Giờ vào một sáng cuối tuần nước ròng sớm. Cả nhà làm theo các bước dưới đây.

  1. Hỏi giờ nước ròng và giờ nước lên từ người dân hoặc ban quản lý khu rừng. Lên kế hoạch quay vào bờ trước giờ nước lên ít nhất một tiếng.
  2. Ưu tiên đi trên lối gỗ, cầu tre có sẵn trong rừng ngập mặn. Nếu muốn xuống bãi, chỉ đi ở chỗ có người địa phương chỉ là bùn chắc, sát bờ.
  3. Cho trẻ đi giày nhựa kín buộc chặt, không đi chân trần: vỏ hà, vỏ ốc, cành cây gãy có thể cắt chân.
  4. Không bao giờ đi một mình ra xa. Nếu thấy chân lún quá cổ chân, dừng lại, dồn trọng lượng ra sau, rút chân từ từ, gọi người lớn.
  5. Ở mỗi chỗ đứng yên năm phút trước khi xem, để còng, cáy, cá thòi lòi trở ra khỏi hang.
  6. Không bắt con vật nào mang về. Chụp ảnh, ghi sổ, rửa tay chân bằng nước sạch khi về tới bờ.

Bùn bãi triều có chỗ lún sâu bất ngờ, và nước lên nhanh hơn người ta tưởng. Mọi buổi đi bãi triều với trẻ đều phải có người lớn biết rõ vùng đó đi cùng.

Những hiểu lầm hay gặp về bãi bùn

Bãi bùn thường bị coi là nơi bẩn, trống, vô dụng. Vài điều nên nói lại cho trẻ và cho cả người lớn:

  • Bãi bùn là đất chết. Một nắm bùn bãi triều chứa rất nhiều sinh vật nhỏ, là thức ăn của còng, cáy, cá và chim.
  • Còng, cáy là một loài. Còng con đực có một càng to, cáy thường sẫm màu và hai càng gần bằng nhau; ở mỗi vùng tên gọi có thể lẫn.
  • Cá thòi lòi là cá sắp chết vì mắc cạn. Đó là cách sống bình thường của nó, nó cần bùn ướt chứ không cần nước sâu.
  • Lấp bãi bùn làm đất chẳng mất gì. Mất bãi là mất chỗ sống của con lớn và chỗ con non quay về, cả chim di cư cũng mất chỗ dừng chân.
  • Bãi nào cũng đi xuống được. Có bãi bùn rất sâu, chỉ đi ở nơi người địa phương chỉ dẫn.

Một câu hỏi tự kiểm cho trẻ lớn sau chuyến đi: kể ra một chuỗi từ bùn đến chim, mỗi mắt xích là một loài con đã thấy. Nếu con nối được ba bốn mắt xích, con đã hiểu bãi triều là một nơi sống, không phải đất trống.

Rừng ngập mặn: nơi con non của bãi triều trú ẩn

Bãi bùn và rừng ngập mặn thường đi liền với nhau. Rễ đước, rễ mắm cắm chi chít xuống bùn tạo thành một mê cung mà cá lớn, chim lớn khó len vào. Đó là nơi còng con, cáy con, cá con, tôm con từ biển dạt về tìm chỗ trốn trong những ngày đầu sống trên bãi. Lá rụng của cây phân huỷ trong bùn lại thành thức ăn cho vô số sinh vật nhỏ, rồi các sinh vật nhỏ ấy nuôi còng, cáy, cá.

Vì vậy khi kể vòng đời của con còng hay con cua biển cho trẻ, bạn có thể vẽ thành ba nơi nối nhau: biển rộng là nơi con non trôi, rừng ngập mặn là nơi con non trú, bãi bùn là nơi con lớn sống và sinh sản. Mất một trong ba nơi, vòng tròn bị đứt. Những khu rừng ngập mặn ở Cần Giờ, ở Cà Mau, ở vùng cửa sông thuộc Ninh Bình hay Hưng Yên đều là những nơi như thế.

Một hoạt động cho trẻ sau chuyến đi: cho con vẽ một cây đước với bộ rễ thật to, rồi vẽ những con vật con đã thấy trốn giữa rễ. Hỏi con: nếu cây đước này bị chặt, các con vật sẽ đi đâu? Không cần kết luận thay con. Câu hỏi đặt đúng lúc sẽ ở lại với trẻ lâu hơn mọi bài giảng về bảo vệ môi trường.

Nếu không có dịp đi xa, nhiều công viên ven sông ở các thành phố lớn cũng có một dải cây ven nước và bãi bùn nhỏ lộ ra khi nước rút. Ở đó vẫn có thể gặp cáy, ốc và đôi khi cả cá thòi lòi, đủ để trẻ có một buổi xem đầu tiên trước khi đi tới những khu rừng lớn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao con còng chỉ có một càng to?

Chỉ còng đực mới có một càng rất to, còng cái có hai càng nhỏ. Còng đực vẫy càng to để gọi còng cái và báo cho con đực khác giữ khoảng cách. Càng nhỏ dùng để bốc bùn đưa lên miệng ăn.

Cá thòi lòi thở thế nào khi ở trên bùn?

Cá thòi lòi giữ nước trong khoang mang và hấp thụ không khí qua da ẩm, nên sống được ngoài nước một thời gian miễn là ở chỗ bùn ướt. Khi bùn khô hoặc trời quá nóng, nó lùi về hang hoặc xuống nước.

Đi bãi triều với trẻ lúc nào là tốt nhất?

Ngay sau khi nước rút, vào buổi sáng sớm hoặc chiều mát. Hỏi người địa phương giờ nước ròng và giờ nước lên, quay vào bờ trước giờ nước lên ít nhất một tiếng. Không đi khi trời giông hay sắp tối.

Bị lún bùn thì làm thế nào?

Dừng lại, không vùng vẫy, dồn trọng lượng ra phía sau hoặc nằm rộng người ra để giảm lún, rút chân từ từ và gọi người lớn giúp. Vì vậy trẻ không bao giờ được đi bãi bùn một mình hoặc đi xa khỏi người lớn.

Con còng con từ đâu ra?

Còng cái mang trứng dưới yếm, khi sắp nở thì thả ấu trùng vào nước lúc triều lên. Ấu trùng trôi ngoài biển một thời gian, qua nhiều lần lột xác, rồi theo nước dạt về bãi và bò lên thành còng con.

Có nên bắt còng, cá thòi lòi về nuôi cho trẻ xem không?

Không nên. Chúng cần bùn ướt, nước lợ và nhịp triều mà ở nhà không tạo được, nên sẽ chết nhanh. Xem tại bãi, đứng yên vài phút để chúng trở ra, chụp ảnh và vẽ lại là đủ cho trẻ quan sát.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138