Con vật ăn thịt con khác vì đó là cách duy nhất chúng có thức ăn để sống và nuôi con; chim bắt sâu, mèo vồ chuột, nhện bắt muỗi không phải vì ác mà vì đói. Với trẻ, bạn nói: mọi sinh vật đều cần ăn, có con ăn lá, có con ăn hạt, có con phải ăn con vật khác, và nhờ vậy không loài nào nhiều quá.
Trẻ thường hỏi câu này trong một khoảnh khắc khó: vừa thấy con sâu xanh mình đang theo dõi bị chim tha đi, hoặc con mèo nhà mang về một con thằn lằn đứt đuôi. Cảm xúc đến trước, giải thích đến sau. Phần dưới là cách đón cảm xúc của trẻ, cách nói về chuỗi thức ăn theo tuổi, khi nào người lớn nên can thiệp và một trò chơi giúp trẻ thấy mọi loài nối với nhau.
Đón cảm xúc trước, giải thích sau
Bé Thóc 5 tuổi ở Khánh Hoà theo dõi một con sâu xanh trên cây chanh suốt một tuần, đặt tên là "Sâu Béo". Sáng thứ bảy, bé chạy ra thì thấy một con chim chích đang mổ con sâu, bé khóc to và đòi bố đuổi con chim. Lúc đó bé không cần nghe về chuỗi thức ăn; bé cần ai đó hiểu là bé buồn.
Bố ngồi xuống cạnh bé: "Con buồn vì Sâu Béo bị chim bắt, bố hiểu. Con đã chăm theo dõi nó cả tuần." Đợi bé dịu lại, bố mới hỏi: "Con có biết con chim mang sâu đi đâu không?". Hai bố con đứng xa nhìn, thấy chim bay vào bụi hoa giấy, nơi có tiếng chim non kêu. Bé im lặng một lúc rồi hỏi: "Chim con đói hả bố?".
Thứ tự đó quan trọng: nếu giải thích ngay lúc trẻ đang khóc, trẻ nghe như người lớn đứng về phía con chim. Nhận cảm xúc trước thì trẻ mới mở lòng nghe lý do.
Cũng đừng nói "đáng đời con sâu, nó ăn hết lá chanh". Câu này đúng một nửa nhưng lại biến chuyện tự nhiên thành chuyện trừng phạt. Con sâu ăn lá cũng chỉ vì đói, như con chim. Nếu trẻ muốn, có thể tìm trên cây một con sâu khác để theo dõi tiếp, hoặc đặt tên cho tổ chim non và nhìn chúng lớn từ xa; nỗi buồn chuyển thành sự quan tâm mới.
Chuỗi thức ăn quanh nhà: ai ăn ai
Chuỗi thức ăn là chuyện "ai ăn ai" nối thành hàng. Những chuỗi dưới đây trẻ có thể thấy tận mắt quanh nhà, ở vườn, ở ruộng.
| Bắt đầu từ | Ăn nó là | Rồi bị ăn bởi | Trẻ có thể thấy ở đâu |
|---|---|---|---|
| Lá chanh, lá bưởi | Sâu bướm | Chim chích, chim sẻ | Cây ăn quả trong vườn, chậu cây ban công |
| Mật hoa, nước trái cây | Ruồi, muỗi, bướm đêm | Thạch sùng, nhện | Tường nhà gần bóng đèn buổi tối |
| Hạt lúa, hạt gạo rơi vãi | Chuột | Mèo, rắn, cú | Kho thóc, góc bếp, bờ ruộng |
| Rong rêu, mảnh vụn trong nước | Nòng nọc | Cá, chim bói cá | Ao làng, vũng nước mùa mưa |
| Ngọn rau, nụ hoa | Rệp | Bọ rùa | Cây rau, cây hoa trong vườn |
Chuỗi nào cũng bắt đầu bằng cây: cây dùng nắng làm ra thức ăn, rồi mọi con vật khác sống nhờ vào đó theo đường này hay đường khác. Trẻ 7–9 tuổi có thể tự vẽ một chuỗi bắt đầu từ cây trong vườn nhà mình, và sẽ ngạc nhiên vì một cây chanh nuôi được bao nhiêu loài.
Giải thích theo tuổi, mỗi tuổi một ý chính
3–4 tuổi: ai cũng phải ăn. Con ăn cơm, bò ăn cỏ, chim ăn sâu. Không cần nói thêm. Nếu trẻ hỏi "con sâu có đau không", trả lời thật: "Có thể có, nhưng rất nhanh." Không nói "nó không biết gì đâu" để xoa dịu cho xong.
5–6 tuổi: ăn để nuôi con. Chim bố mẹ bắt sâu không chỉ cho mình mà còn cho chim non trong tổ. Mèo mẹ dạy mèo con vồ mồi. Chuyện ăn thịt gắn với chuyện chăm con giúp trẻ thấy con vật săn mồi cũng có gia đình như con mồi.
7–9 tuổi: ai ăn ai giữ cho không loài nào quá nhiều. Nếu không có chim, sâu sẽ ăn trụi lá. Nếu không có mèo, cú, rắn, chuột sẽ ăn hết thóc. Con mồi thường đẻ nhiều con hơn con săn mồi, nên dù bị ăn, loài của chúng vẫn còn.
10 tuổi trở lên: con người cũng ở trong chuỗi. Chúng ta ăn cá, thịt, rau. Trẻ lớn có thể tự suy nghĩ về chuyện đánh bắt quá nhiều, về chuyện vì sao có những loài cần được bảo vệ. Đây là lúc để trẻ tự đặt câu hỏi, người lớn không cần áp đặt câu trả lời.
Khi nào người lớn nên can thiệp, khi nào để yên
Trẻ thương con mồi thường muốn cứu. Phần lớn trường hợp ngoài tự nhiên, để yên là đúng; nhưng có vài ngoại lệ liên quan tới con vật nhà mình.
- Để yên: nhện bắt muỗi, chim bắt sâu, thạch sùng bắt ruồi, cá trong ao đớp nòng nọc. Cứu con mồi lúc này là lấy bữa ăn của con kia, và con mồi thường đã bị thương nặng.
- Để yên: kiến tha xác côn trùng về tổ. Đây là việc dọn dẹp của thiên nhiên.
- Nên can thiệp: mèo nhà vồ chim non mới tập bay, thằn lằn, sóc. Mèo nhà được cho ăn đủ nên săn để chơi, không phải để sống, và có thể làm giảm số chim quanh khu nhà. Giữ mèo trong nhà vào sáng sớm và chiều tối, lúc chim kiếm ăn nhiều.
- Nên can thiệp: chó nhà đuổi gà, vịt của hàng xóm. Đó là chuyện quản lý vật nuôi, không phải chuỗi thức ăn.
- Không tự can thiệp: rắn bắt ếch, chim săn mồi bắt gà con. Giữ trẻ ở xa, người lớn xử lý nếu ảnh hưởng tới vật nuôi nhà mình.
Khi mèo mang về một con thằn lằn hay con chuột, đừng phạt mèo; mèo không hiểu vì sao bị phạt. Người lớn đeo găng nhặt xác bỏ đi, rửa tay, rồi giải thích với trẻ rằng mèo săn theo bản năng, và nhà mình giữ mèo trong nhà nhiều hơn để bảo vệ các con vật nhỏ ngoài vườn.
Một tuần tìm chuỗi thức ăn quanh nhà
Giảng về chuỗi thức ăn bằng tranh trong sách thì trẻ quên nhanh; tự tìm ra một chuỗi ngay ngoài cửa thì trẻ nhớ rất lâu. Cách làm: mỗi ngày trong một tuần, chọn một thời điểm cố định, ra một chỗ quen (gốc cây, chậu rau, bức tường gần đèn), nhìn mười phút và ghi lại ai đang ăn gì.
Buổi sáng là giờ của chim: chim sẻ nhặt hạt, chim chích lục lá tìm sâu. Buổi trưa nắng là giờ của ong, bướm hút mật, kiến tha mồi. Buổi tối gần bóng đèn là giờ của thạch sùng rình côn trùng bay. Sau mưa là giờ của giun, ốc sên, và những con chim xuống bới đất tìm giun.
Trẻ ghi bằng tranh: vẽ con ăn, vẽ thứ bị ăn, nối mũi tên. Cuối tuần, cắt rời các cặp và ghép lại thành chuỗi dài nhất có thể. Một nhà ở Hà Tĩnh ghép được chuỗi bốn mắt xích: lá rau cải, sâu xanh, chim chích, con mèo hàng xóm rình chim. Trẻ tự phát hiện con mèo đã khiến chim chích không dám xuống vườn mỗi khi nó nằm ở bờ rào.
Lưu ý khi tìm: nhìn, không bắt; không lật đá ở chỗ có thể có rết, bọ cạp; không đứng gần tổ ong. Thấy rắn thì lùi lại, gọi người lớn, không đuổi theo dù trông rắn nhỏ.
Trò chơi sợi len chuỗi thức ăn
Trò này chơi trong lớp hoặc với một nhóm trẻ ở nhà, khoảng 15 phút, cho trẻ 6 tuổi trở lên. Một cô giáo lớp 4 ở Tây Ninh dùng nó sau giờ ra vườn trường.
- Mỗi trẻ nhận một tấm thẻ vẽ một sinh vật: cây lúa, cây chanh, sâu, chuột, chim sẻ, mèo, nhện, muỗi, ếch, rắn, giun đất. Trẻ đứng thành vòng tròn.
- Bạn cầm thẻ "cây lúa" giữ đầu cuộn len, hỏi cả vòng: "Ai ăn lúa?". Bạn "chuột" giơ tay, cuộn len được chuyền tới chuột.
- Chuột hỏi tiếp: "Ai ăn chuột?". Mèo hoặc rắn nhận len. Cứ thế tiếp tục, mỗi lần nối một sợi giữa hai bạn.
- Khi chuỗi chạy hết, bắt đầu lại từ một cây khác, cho tới khi cả vòng nối thành một tấm lưới len.
- Cô nói: "Giờ không còn chim sẻ nữa." Bạn "chim sẻ" buông len. Hỏi cả lớp: những ai thấy sợi len của mình chùng xuống? Vì sao?
- Ngồi lại, hỏi mở: "Nếu không có giun đất thì sao?", "Loài nào có nhiều sợi len nhất?".
Trò này không có ai thắng thua. Mục tiêu là trẻ thấy bằng tay rằng mất một loài thì nhiều loài khác bị ảnh hưởng. Trẻ hay ngạc nhiên nhất khi bạn "giun đất" buông len, vì không ai nghĩ con giun lại nối với nhiều bạn đến thế.
Khi xem phim thiên nhiên có cảnh săn mồi
Phim tài liệu về sư tử săn linh dương, cá sấu đớp ngựa vằn có thể làm trẻ nhỏ sợ hoặc ám ảnh. Trẻ dưới 6 tuổi nên xem cùng người lớn, và người lớn tua qua những đoạn quá rõ. Đây không phải để giấu sự thật, mà vì hình ảnh to, gần, có âm thanh khiến trẻ nhỏ cảm thấy chuyện đó đang xảy ra với mình.
Khi xem, nói những câu giúp trẻ có khoảng cách: "Sư tử mẹ đang săn để mang thức ăn về cho sư tử con", "Linh dương chạy rất nhanh, nhiều lần sư tử không bắt được". Câu sau quan trọng vì đúng sự thật: phần lớn các cuộc săn không thành công, và trẻ nghe thì thấy con mồi cũng có cơ hội.
Trẻ hay hỏi "sao người quay phim không cứu?". Trả lời: người quay phim ở đó để xem và ghi lại, không được làm thay đổi chuyện của thiên nhiên; nếu cứu con linh dương thì sư tử con sẽ đói. Đó là cùng một nguyên tắc với chuyện con sâu ngoài vườn nhà.
Sau khi xem, hỏi trẻ thích nhất cảnh nào. Thường trẻ chọn cảnh thú non chơi đùa, ít khi chọn cảnh săn. Điều đó cho thấy trẻ nhớ cả bức tranh, không chỉ phần đáng sợ.
Câu hỏi thường gặp
Con vật ăn thịt con khác có phải là ác không?
Không. Con vật săn mồi để có thức ăn sống và nuôi con, giống như con người ăn cơm. Chúng không có ý làm hại. Chữ ác chỉ dùng cho hành động cố ý gây đau khổ khi không cần thiết.
Có nên cứu con sâu bị nhện bắt không?
Thường không nên. Nhện cũng cần ăn để sống, và con mồi trong lưới thường đã bị thương nặng. Bạn giải thích cho trẻ rằng mình để thiên nhiên tự lo, chỉ can thiệp khi con vật nhà mình gây hại cho loài khác.
Mèo nhà vồ chim, thằn lằn thì có nên phạt không?
Không nên phạt vì mèo săn theo bản năng và không hiểu lý do bị phạt. Cách đúng là giữ mèo trong nhà vào sáng sớm, chiều tối, chơi với mèo nhiều hơn bằng đồ chơi. Nhặt xác bằng găng và rửa tay.
Trẻ sợ khi xem phim thú săn mồi thì làm sao?
Tạm dừng, ôm trẻ, hỏi trẻ thấy gì đáng sợ. Nói lý do con vật săn và rằng nhiều lần con mồi chạy thoát. Với trẻ dưới 6 tuổi, xem cùng người lớn và tua qua những đoạn quá rõ.
Chuỗi thức ăn dạy cho trẻ mấy tuổi là phù hợp?
Trẻ 3–4 tuổi chỉ cần biết ai cũng phải ăn. Từ 5–6 tuổi trẻ hiểu được chuyện ăn để nuôi con. Trẻ 7 tuổi trở lên hiểu chuỗi thức ăn và tấm lưới nối các loài, chơi được trò sợi len.
Vì sao con mồi bị ăn nhiều mà vẫn không hết?
Vì con mồi thường đẻ nhiều con hơn con săn mồi, lớn nhanh hơn và có nhiều cách thoát. Con săn mồi thì ít hơn và nhiều lần săn hụt. Nhờ vậy cả hai loài cùng tồn tại qua nhiều năm.