Khi trẻ thấy xác con vật ngoài đường hay trong vườn, hãy cho trẻ nhìn từ khoảng cách an toàn, trả lời thật những gì trẻ hỏi, và giữ một luật không đổi: không chạm tay trần, chạm rồi thì rửa tay bằng xà phòng ngay. Kéo trẻ đi vội và nói "ghê, đừng nhìn" làm trẻ tò mò hơn và học rằng cái chết là thứ đáng sợ.
Khác với con vật nuôi trong nhà, xác con vật lạ không gắn với tình cảm của trẻ, nên đây thường là cuộc trò chuyện tò mò hơn là buồn: nó chết vì sao, sau này sẽ ra sao. Nhưng xác động vật hoang có thể mang mầm bệnh, nên phần an toàn là phần không được bỏ. Dưới đây là cách nói, cách xử lý và khi nào cần báo người có trách nhiệm.
Phản ứng của trẻ thường gặp và nghĩa của nó
Trẻ 3–5 tuổi thường dừng lại nhìn rất lâu, ngồi xổm xuống, đôi khi lấy que chọc. Đó không phải trẻ độc ác mà là trẻ đang thử xem con vật có cử động không, cách trẻ kiểm tra chữ "chết" nghĩa là gì. Bạn nói: "Nó không cử động vì nó chết rồi. Mình không chọc nó, mình nhìn thôi."
Trẻ 6–9 tuổi hỏi nhiều về nguyên nhân và về những gì xảy ra tiếp theo: con chim này bị gì, kiến bu quanh để làm gì, mai còn không. Đây là tuổi phù hợp để nói về phân huỷ, về chuyện xác con vật trở thành thức ăn cho sinh vật khác và cuối cùng thành đất.
Có trẻ sợ hãi, khóc, hoặc mấy hôm sau mơ thấy. Trẻ đó cần được trấn an hơn là được giải thích: ôm trẻ, nói con vật không còn đau, và chuyện con vật chết ngoài đường không có nghĩa nhà mình sắp có chuyện. Đừng ép trẻ nhìn lại cho "quen".
Một cậu bé 6 tuổi ở Thái Nguyên thấy con chim sẻ chết dưới gốc nhãn, hỏi mẹ "nó có mẹ không, mẹ nó có biết không". Câu hỏi này cho thấy trẻ đang tự nối chuyện con chim với gia đình mình. Mẹ trả lời thật, "mẹ nó có thể không biết, chim không hiểu chuyện chết như người", rồi hỏi bé có muốn chôn con chim không.
Gặp gì, làm gì: bảng xử lý nhanh
Phần lớn trường hợp chỉ cần nhìn rồi để yên. Những ca dưới đây hay gặp ở khu dân cư, công viên, vườn nhà.
| Trẻ thấy | Có chạm được không | Nên làm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Một con chim nhỏ chết dưới gốc cây | Không chạm tay trần | Người lớn đeo găng hoặc dùng túi ni lông lộn trái nhặt, chôn hoặc bọc kín bỏ thùng rác | Thấy nhiều chim chết cùng chỗ thì không nhặt, báo chính quyền địa phương |
| Chuột chết bên lề đường | Không, kể cả bằng que | Tránh xa, báo người quét dọn hoặc tổ dân phố | Chuột có thể mang mầm bệnh truyền sang người |
| Côn trùng chết: gián, bướm, ve sầu | Trẻ nhặt bằng que, đặt lên giấy để xem | Xem bằng kính lúp rồi bỏ vào thùng rác hoặc gốc cây | Rửa tay sau đó; không nhặt ong, kiến lửa |
| Cá chết trôi mép ao, mép hồ | Không | Đứng trên bờ cứng nhìn; nhiều cá chết cùng lúc thì báo | Không lội xuống, không mang cá về |
| Rắn, chó mèo bị xe cán | Không, giữ trẻ ở xa | Báo người có trách nhiệm dọn; rắn tưởng chết có khi vẫn còn sống | Không để trẻ lại gần dù trông con vật đã chết |
Luật chung dễ nhớ cho trẻ: "Con vật chết thì mắt nhìn, tay không chạm". Trẻ lớn thêm vế: "Thấy nhiều con chết cùng chỗ thì báo người lớn".
Chôn một con chim nhỏ cùng trẻ, đúng cách
Nhiều trẻ muốn chôn con vật tìm thấy. Việc này được, nếu người lớn làm phần chạm vào xác và chỉ có một con lẻ, không có dấu hiệu bệnh hàng loạt.
- Người lớn đeo găng tay cao su, hoặc lồng tay vào một chiếc túi ni lông, nhặt con chim rồi lộn túi ra ngoài bọc lại.
- Chọn chỗ đất trong vườn nhà, xa giếng, xa luống rau, nơi chó mèo ít bới.
- Người lớn đào hố đủ sâu, khoảng gần bằng chiều dài cánh tay của trẻ, để động vật khác không đào lên.
- Đặt con chim xuống (bỏ túi ni lông ra nếu muốn xác phân huỷ nhanh, giữ lại nếu đất gần nguồn nước), lấp đất, nén chặt.
- Trẻ đặt một viên sỏi hay bông hoa lên trên, nếu muốn.
- Tháo găng, bỏ vào túi kín. Cả người lớn và trẻ rửa tay bằng xà phòng ít nhất hai mươi giây, kể cả khi trẻ không chạm vào.
Ở chung cư không có đất, hoặc con vật lớn hơn chim sẻ, cách an toàn là bọc kín hai lớp túi rồi bỏ thùng rác, hoặc báo ban quản lý. Không chôn xác ở công viên, bồn cây công cộng.
Trả lời câu hỏi "rồi nó sẽ thế nào?"
Nói về phân huỷ bằng hình ảnh trẻ đã thấy. Quả chuối để lâu thâm đen, mềm nhũn, có ruồi bay tới: đó là phân huỷ. Xác con vật cũng vậy, nhỏ thì nhanh, lớn thì chậm, trời nóng ẩm thì nhanh hơn trời lạnh.
Kể tên những "người dọn dẹp" của thiên nhiên. Kiến, ruồi, bọ hung, giun, vi khuẩn và nấm làm việc chia nhỏ xác thành những mẩu rất nhỏ, rồi trộn vào đất. Trẻ thấy kiến bu quanh con gián chết là đang thấy việc này diễn ra.
Nối lại với vòng đời. Đất có thêm chất từ xác con vật thì cây mọc tốt hơn, cây ra quả, chim lại ăn quả. Trẻ 7–9 tuổi thích vẽ vòng tròn này thành tranh.
Nếu trẻ muốn quay lại xem. Với côn trùng nhỏ, có thể đặt con gián chết dưới một cái lồng bàn lưới ngoài sân, mỗi ngày xem một lần, sau một tuần chỉ còn lớp vỏ cứng. Với chim và thú thì không, vì mùi và mầm bệnh.
Trả lời câu "nó chết vì sao?" khi không biết. Phần lớn trường hợp người lớn cũng không biết: chim già, chim đâm vào cửa kính, bị mèo vồ, bị bệnh. Nói thật "mẹ không biết chắc, có thể là..." và kể vài khả năng. Trẻ học được rằng không phải chuyện gì cũng có câu trả lời ngay, và đoán thì phải nói là đoán.
Khi nào cần báo người có trách nhiệm
Phần lớn xác con vật lẻ là chuyện bình thường của tự nhiên. Một số dấu hiệu dưới đây cho thấy có thể có dịch bệnh hoặc ô nhiễm, người lớn nên báo cán bộ thú y, chính quyền phường xã hoặc ban quản lý nơi mình sống.
- Nhiều con chim, gà, vịt chết cùng một chỗ trong vài ngày, nhất là gia cầm.
- Cá chết hàng loạt nổi trắng mặt ao, hồ, kênh.
- Nhiều chuột chết quanh khu nhà.
- Xác dơi, hoặc chó mèo hoang có biểu hiện lạ trước khi chết như đi loạng choạng, sùi bọt mép.
- Con vật hoang dã lớn hoặc hiếm thấy chết, bị thương bên đường.
Trong những trường hợp này, tuyệt đối không cho trẻ lại gần, không tự nhặt, không mang về. Giải thích với trẻ: "Mình báo cho các chú lo việc này, vì có thể con vật bị bệnh, các chú biết cách xử lý an toàn." Trẻ học được rằng gặp chuyện bất thường thì báo người có trách nhiệm, không phải tự xử lý. Một gia đình ở Hưng Yên thấy mấy con gà hàng xóm chết liền trong hai ngày, đã báo trưởng thôn; con gái 8 tuổi theo dõi chuyện này và kể lại ở lớp như một bài học về giữ vệ sinh.
Ở trường: khi cả lớp cùng thấy
Sân trường có cây to thì thỉnh thoảng sẽ có chim non rơi khỏi tổ hoặc chim già chết dưới gốc. Giờ ra chơi, cả nhóm học sinh vây quanh, đứa chọc que, đứa hét, đứa khóc. Cô giáo cần làm ba việc theo thứ tự: giữ khoảng cách cho cả nhóm, trả lời câu hỏi ngắn gọn, rồi gọi bảo vệ hoặc nhân viên vệ sinh đến xử lý bằng găng tay.
Câu nói của cô ở lúc đó: "Các con lùi lại hai bước. Con chim này chết rồi, nó không đau nữa. Mình không chạm vào vì xác chim có thể có vi khuẩn làm mình ốm. Bác bảo vệ sẽ mang nó đi chôn." Câu ngắn, có lý do, không doạ.
Sau giờ ra chơi, nếu học sinh vẫn bàn tán, cô có thể dành mười phút cho cả lớp hỏi. Một cô giáo lớp 2 ở Bắc Ninh cho học sinh viết hoặc vẽ một câu hỏi về con chim lên giấy, gom lại và trả lời những câu chung nhất. Câu được hỏi nhiều nhất là "con chim chết vì sao" và "mẹ nó có buồn không". Cô trả lời thật là không biết chắc nguyên nhân, và chim không hiểu chuyện chết giống người.
Cuối ngày, cô nên báo phụ huynh một dòng trong nhóm lớp: hôm nay các con thấy một con chim chết ở sân, cô đã nói gì, các con đã rửa tay. Phụ huynh biết để trả lời tiếp nếu con hỏi ở nhà, và để ý những bé nhạy cảm.
Rửa tay, quần áo và những việc không cần làm
Nếu trẻ đã lỡ chạm vào xác con vật, không cần hoảng. Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch, kỳ kẽ ngón và móng tay, ít nhất hai mươi giây. Nước rửa tay khô dùng tạm khi đang ở ngoài, về nhà rửa lại bằng xà phòng. Thay quần áo nếu trẻ ôm hoặc đặt con vật lên người.
Theo dõi trẻ vài ngày. Nếu trẻ bị con vật cắn, cào trước khi nó chết, hoặc chạm vào vết thương hở của con vật bằng tay có vết xước, hãy đưa trẻ đi khám và kể rõ cho bác sĩ. Đây là trường hợp hiếm nhưng không nên bỏ qua.
Những việc không cần làm: không cần sát khuẩn cả người bằng cồn, không cần tắm lá, không cần đốt quần áo. Rửa tay đúng cách đã đủ cho phần lớn tình huống chạm thoáng qua.
Cũng không cần biến mỗi lần gặp xác con vật thành bài giảng. Nhiều lần, chỉ một câu "con chim này chết rồi, mình không chạm nhé" rồi đi tiếp là đủ. Trẻ hỏi thêm thì trả lời thêm.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ chạm tay vào xác chim chết thì phải làm gì?
Rửa tay ngay bằng xà phòng và nước sạch ít nhất hai mươi giây, thay áo nếu trẻ ôm con chim vào người. Theo dõi sức khoẻ vài ngày. Nếu khu vực có nhiều chim, gà chết cùng lúc, hãy đưa trẻ đi khám và báo cán bộ y tế.
Có nên cho trẻ nhìn xác con vật không?
Có, từ khoảng cách an toàn, nếu trẻ muốn. Nhìn và hỏi giúp trẻ hiểu chữ chết một cách bình thường. Không ép trẻ nhìn khi trẻ sợ, cũng không kéo trẻ đi vội như thể đó là điều kinh khủng.
Thấy chim chết nhiều trong khu nhà thì báo ai?
Báo chính quyền phường xã, cán bộ thú y hoặc ban quản lý khu nhà. Không tự nhặt, không chôn, không cho trẻ lại gần. Nhiều gia cầm hoặc chim chết cùng lúc có thể là dấu hiệu dịch bệnh cần xử lý đúng cách.
Trẻ lấy que chọc xác con vật có phải là hư không?
Thường không phải. Trẻ nhỏ chọc để xem con vật có cử động không, cách trẻ tìm hiểu thế nào là chết. Bạn nhẹ nhàng nói mình chỉ nhìn, không chọc, và giải thích con vật không cử động vì đã chết.
Có nên mang xác côn trùng về cho trẻ quan sát không?
Côn trùng nhỏ như ve sầu, bướm, bọ cánh cứng đã chết có thể nhặt bằng que, đặt lên giấy để xem bằng kính lúp rồi bỏ đi, rửa tay sau đó. Không nhặt ong, kiến lửa, rết vì có thể vẫn đốt được.