Ấu trùng là tên chung cho con non của những loài đổi dạng khi lớn; sâu là ấu trùng của bướm và ngài, giòi là ấu trùng của ruồi, lăng quăng hay bọ gậy là ấu trùng của muỗi; nhộng là chặng nằm im để đổi dạng; còn kén là lớp tơ mà một số loài nhả ra bọc quanh nhộng. Nòng nọc là con non của ếch nhái, sống dưới nước trước khi lên cạn.
Mỗi nhóm sinh vật có bộ tên gọi riêng, cộng thêm cách gọi khác nhau giữa các miền, nên trẻ và cả người lớn rất hay nhầm. Bài này gom các tên gọi hay gặp vào một chỗ, chỉ ra chỗ dễ lẫn và cách dùng cho đúng khi nói với trẻ, khi ghi nhật ký quan sát.
Bảng tên gọi theo nhóm sinh vật
Bảng dưới xếp theo nhóm. Cột cuối ghi tên gọi khác hay gặp ở các vùng hoặc trong nghề nuôi trồng, để bạn nhận ra khi nghe người khác dùng.
| Nhóm | Các giai đoạn theo thứ tự | Tên gọi khác hay gặp |
|---|---|---|
| Bướm, ngài | Trứng, sâu, nhộng, bướm hoặc ngài | Sâu có lông gọi là sâu róm; ở tằm, nhộng nằm trong kén |
| Ruồi | Trứng, giòi, nhộng, ruồi | Giòi đôi khi được gọi chung là ấu trùng ruồi |
| Muỗi | Trứng, lăng quăng, cung quăng, muỗi | Lăng quăng còn gọi là bọ gậy; cung quăng chính là nhộng của muỗi |
| Châu chấu, dế, gián | Trứng, con non chưa đủ cánh, con trưởng thành | Sách hay gọi con non là ấu trùng; tài liệu chuyên hơn gọi là thiếu trùng |
| Ếch nhái | Trứng, nòng nọc, nòng nọc có chân, ếch con, ếch trưởng thành | Trứng ếch nằm trong khối thạch |
| Cá nuôi | Trứng, cá bột, cá hương, cá giống, cá trưởng thành | Đây là tên gọi của nghề nuôi cá, theo cỡ con |
| Chim | Trứng, chim non trong tổ, chim ra ràng, chim trưởng thành | Chim ra ràng là chim non vừa tập rời tổ, lông chưa đủ |
| Cây có hạt | Hạt, hạt nảy mầm, cây mầm, cây con, cây trưởng thành, hoa, quả | Ở lúa, cây con gọi là mạ |
Không cần bắt trẻ thuộc cả bảng. Khi quan sát loài nào, chỉ cần dùng đúng tên cho loài đó. Sau vài lần, trẻ tự nhận ra có những tên dùng chung như ấu trùng, nhộng, và những tên chỉ dành riêng cho một loài như nòng nọc, mạ.
Nhộng và kén: hai thứ hay bị gọi lẫn nhất
Nhộng là con vật. Nhộng là chặng sống nằm im giữa sâu và bướm, giữa giòi và ruồi. Bên trong lớp vỏ nhộng, cơ thể đang đổi dạng gần như toàn bộ. Nhộng vẫn sống, nhiều loại nhộng còn ngọ nguậy khi bị chạm.
Kén là cái bọc. Kén là lớp tơ do sâu nhả ra trước khi hoá nhộng, bọc nhộng ở trong. Tằm, nhiều loài ngài làm kén. Cái kén tằm trắng là thứ người ta kéo tơ dệt lụa.
Không phải nhộng nào cũng có kén. Phần lớn nhộng bướm ngày treo trần dưới lá hoặc cành, không có kén bọc. Nhộng bướm phượng trên cây bưởi, chẳng hạn, chỉ bám bằng sợi tơ ở đuôi và một sợi quấn quanh ngực. Nói “con sâu làm kén” cho mọi loài bướm là chưa đúng.
Cung quăng là nhộng biết bơi. Nhộng muỗi là trường hợp đặc biệt: không nằm im mà vẫn bơi được khi bị động. Đây là ví dụ hay để trẻ thấy quy tắc “nhộng nằm im” cũng có ngoại lệ.
Câu dễ nhớ cho trẻ. Bạn nói gọn: “Nhộng là em bé đang ngủ để đổi áo, kén là cái chăn bọc ngoài. Có em bé đắp chăn, có em bé không đắp.” Câu này đủ đúng cho trẻ nhỏ và không phải sửa lại khi trẻ lớn.
Ấu trùng, con non và “em bé”: dùng chữ nào khi nào
Chữ ấu trùng dùng cho con non của những loài đổi dạng: côn trùng, nhiều loài tôm cua và sinh vật biển. Ở côn trùng, ấu trùng thường sống, ăn khác hẳn con trưởng thành. Còn với những loài lớn dần như gà, mèo, thằn lằn, ta không gọi con non là ấu trùng mà gọi theo tên riêng: gà con, mèo con, thằn lằn con. Ếch nhái có tên riêng là nòng nọc, ít ai gọi là ấu trùng ếch dù về nghĩa thì không sai.
Với trẻ mầm non, chữ “em bé” hay “con con” hoàn toàn dùng được: “sâu là em bé của bướm”. Khi trẻ vào tiểu học, bạn chuyển dần sang tên đúng. Không cần một lúc đổi hết; mỗi lần quan sát một loài, giới thiệu một tên mới.
Với thú nuôi trong nhà và ngoài đồng, tiếng Việt có những tên con non rất riêng: nghé là trâu con, bê là bò con, heo con, dê con. Ở chim, có chữ “ra ràng” rất đẹp cho chặng chim non vừa đủ lông để tập rời tổ. Gặp chim ra ràng dưới gốc cây, thường bố mẹ nó vẫn ở gần và tiếp tục cho ăn; nếu không có nguy hiểm trước mắt, cách tốt nhất là để yên và đứng xa quan sát.
Tên giai đoạn ở cây, rêu, dương xỉ và nấm
Ở cây có hạt, chặng bắt đầu là hạt. Bên trong hạt có phôi, tức cây non thu nhỏ đang ngủ, cùng chất dự trữ để nuôi phôi lúc nảy mầm. Khi hạt hút nước, vỏ nứt, rễ mầm nhú ra trước, sau đó thân mầm mang lá mầm vươn lên. Đậu xanh, đậu đen có hai lá mầm dày, mập; hạt lúa, hạt ngô thì khác, lá mầm không nhô lên như vậy. Cây non của lúa có tên riêng là mạ, và nghề trồng lúa gọi chặng gieo mạ, cấy mạ rất rõ ràng.
Với rêu, dương xỉ và nấm, chặng bắt đầu không phải hạt mà là bào tử. Bào tử nhỏ như hạt bụi, không có phôi bên trong như hạt. Ở dương xỉ, bào tử nằm trong những chấm nâu dưới lá. Ở nấm mọc sau mưa, bào tử rơi ra từ mặt dưới mũ nấm. Phần lớn cơ thể nấm lại là những sợi trắng mảnh nằm trong đất hay trong gỗ mục, gọi là sợi nấm, còn cái mũ ta thấy chỉ là phần mọc lên để tung bào tử.
Khi trẻ hỏi “nấm có hạt không”, bạn trả lời: nấm không có hạt, nấm có bào tử. Đây cũng là lúc nhắc lại luật an toàn: nhìn nấm thì được, không hái nấm dại để ăn, vì có những loài rất độc mà nhìn giống hệt loài ăn được.
Thầy giáo lớp 5 ở Quảng Trị và cuộc tranh luận về con lăng quăng
Giả sử thầy Hiếu dạy lớp 5 ở Quảng Trị. Đầu mùa mưa cuối năm, lớp học về vòng đời con muỗi. Một nhóm khẳng định con non của muỗi là bọ gậy, nhóm kia nói là lăng quăng, có em quê gốc ở nơi khác lại gọi bằng tên khác nữa. Hai nhóm tranh luận đến mức đỏ mặt.
Thầy không phân xử ngay. Thầy viết lên bảng ba cột: “tên nhà em gọi”, “ai trong nhà gọi vậy”, “con này trông thế nào”. Mỗi em về hỏi ông bà, bố mẹ và ghi lại. Hôm sau, cả lớp thấy cùng một con vật có ít nhất hai ba tên tuỳ vùng, và tất cả đều đúng. Thầy nói thêm: trong sách, người ta thường viết “bọ gậy” hoặc “lăng quăng”, còn chữ “ấu trùng muỗi” thì ai cũng hiểu.
Bài học hôm đó không phải là tên nào đúng, mà là cách nhận ra cùng một giai đoạn qua những cái tên khác nhau. Thầy kết thúc bằng một việc thực tế: cả lớp đi một vòng quanh trường tìm chỗ nước đọng như lốp xe cũ, chậu vỡ, vỏ dừa, đổ hết nước đi để lăng quăng không có chỗ lớn thành muỗi. Không em nào bị chấm điểm, nhưng sân trường sạch hơn hẳn.
Những chỗ tên gọi hay dẫn tới hiểu sai
Gọi mọi con có nhiều chân bò chậm là sâu. Cuốn chiếu, rết không phải sâu và không bao giờ thành bướm. Rết còn có thể cắn đau, không nên chạm. Chữ sâu nên dành cho ấu trùng của bướm, ngài và một số loài côn trùng khác.
Gọi con non của châu chấu là sâu. Châu chấu non trông giống châu chấu lớn, chỉ thiếu cánh, không có chặng sâu hay nhộng. Gọi đúng là châu chấu non hoặc ấu trùng châu chấu.
Nghĩ sâu róm là loài riêng không thành bướm. Sâu róm là ấu trùng có lông của nhiều loài ngài, bướm. Lông sâu róm có thể gây ngứa, nổi mẩn khi chạm, vì vậy chỉ nhìn và không cầm.
Coi giòi là con riêng, không liên quan đến ruồi. Giòi chính là ấu trùng ruồi. Biết điều này giúp trẻ hiểu vì sao thức ăn để hở có ruồi đậu lại có giòi sau vài ngày, và vì sao cần đậy thức ăn.
Gọi hạt nảy mầm là cây con ngay. Lúc rễ mới nhú, cây vẫn sống nhờ chất dự trữ trong hạt. Khi lá thật đầu tiên mở ra và tự làm thức ăn từ ánh sáng, đó mới thật sự là cây con. Phân biệt hai chặng này giúp trẻ hiểu vì sao hạt nảy mầm được cả trong bóng tối mà cây con thì cần nắng.
Dùng tên gọi khi ghi nhật ký quan sát
Ghi đúng tên trong sổ nhật ký giúp so sánh giữa các lần quan sát và giữa các bạn trong lớp. Dưới đây là cách đơn giản để trẻ tập dùng tên gọi mà không thấy nặng nề.
- Ở đầu mỗi trang, ghi tên loài theo cách nhà mình gọi, ví dụ “bướm trên cây bưởi”.
- Mỗi lần ghi, viết tên giai đoạn đang thấy: trứng, sâu, nhộng, hay chưa biết.
- Nếu chưa biết tên, mô tả bằng lời: “con nhỏ màu xanh, không cánh, đang ăn lá”. Mô tả đúng còn quý hơn đặt tên sai.
- Cuối tuần, cùng người lớn tra lại và viết thêm tên đúng bằng bút màu khác cạnh dòng mô tả.
- Khi một giai đoạn có nhiều tên, ghi cả hai, ví dụ “lăng quăng, bọ gậy”.
- Lập một trang “từ điển riêng” ở cuối sổ, mỗi lần học được một tên mới thì thêm vào.
Sau vài tháng, trang từ điển riêng ấy là thứ trẻ tự hào nhất. Không cần kiểm tra trẻ thuộc bao nhiêu từ; chỉ cần thấy trẻ dùng đúng một tên khi quan sát là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Ấu trùng và con non khác nhau thế nào?
Con non là cách gọi chung cho mọi sinh vật còn nhỏ. Ấu trùng là con non của những loài đổi dạng khi lớn, như sâu của bướm, giòi của ruồi, lăng quăng của muỗi. Với gà, mèo, thằn lằn vốn lớn dần, người ta không gọi con non là ấu trùng.
Nhộng và kén có phải là một không?
Không. Nhộng là con vật ở chặng nằm im đang đổi dạng, còn kén là lớp tơ bọc ngoài nhộng mà một số loài như tằm nhả ra. Nhiều loài bướm có nhộng treo trần dưới lá, không có kén.
Bọ gậy và lăng quăng có phải cùng một con không?
Phải. Đó là hai tên gọi theo vùng cho ấu trùng muỗi sống trong nước đọng. Sau đó ấu trùng chuyển sang cung quăng, tức nhộng muỗi, rồi thành muỗi. Đổ bỏ nước đọng là cách cắt vòng đời muỗi quanh nhà.
Chim ra ràng là gì?
Chim ra ràng là chim non đã mọc gần đủ lông, đang tập rời tổ, nhảy chuyền cành và tập bay. Ở chặng này chim non thường vẫn được bố mẹ cho ăn. Gặp chim ra ràng dưới đất, nếu không có mèo chó hay nguy hiểm gần đó, nên để yên và đứng xa.
Cá bột, cá hương, cá giống khác nhau thế nào?
Đây là cách gọi của nghề nuôi cá theo cỡ con. Cá bột là cá mới nở, rất nhỏ; cá hương lớn hơn một chút; cá giống là cá đã đủ lớn để thả nuôi. Kích thước cụ thể mỗi loại cá có thể khác nhau tuỳ loài và tuỳ nơi.
Trẻ mầm non có cần học các tên này không?
Không cần học thuộc. Trẻ mầm non chỉ cần biết vài tên quen như sâu, nhộng, bướm, nòng nọc, ếch. Những tên khó như ấu trùng, cung quăng để dành cho tiểu học, khi trẻ quan sát thật và cần gọi đúng tên.