SanSinh.comSản Sinh
Nói với trẻ về sinh, lớn và mất

Sách tranh vòng đời tự làm cùng con: gấp từ một tờ A4, vẽ con vật con đã thấy tận mắt

Một tờ A4 gấp thành sách tám trang là đủ kể trọn vòng đời con ếch, con bướm hay cây đậu mà con đã thấy. Cách gấp, chia trang, chép lời con kể và soát kiến thức.

two siblings at a wooden table folding a small homemade paper booklet with crayon drawings of a frog and tadpoles, rainy afternoon window light, overhead view

Sách tranh vòng đời tự làm là một cuốn sách nhỏ trẻ vẽ và kể lại vòng đời của một sinh vật mà chính trẻ đã quan sát, mỗi trang một giai đoạn; chỉ cần một tờ giấy A4, cây kéo và bút màu. Giá trị nằm ở chỗ trẻ là tác giả: trẻ chọn con vật, quyết định trang nào vẽ gì, và lời trong sách là lời trẻ kể, người lớn chép lại.

So với sách in sẵn, sách tự làm ít đẹp hơn nhưng trẻ nhớ lâu hơn nhiều, vì mỗi trang gắn với một lần ra vũng nước xem nòng nọc hay một buổi sáng thấy hạt đậu nứt vỏ. Phần dưới hướng dẫn gấp sách tám trang không cần keo, cách chia nội dung, sách dạng vòng tròn cho trẻ nhỏ, cách soát kiến thức mà không làm trẻ cụt hứng.

Gấp sách tám trang từ một tờ A4, không cần keo

Cách gấp này quen thuộc với giáo viên mỹ thuật, làm khoảng năm phút. Lần đầu người lớn gấp mẫu, trẻ 6 tuổi trở lên tự gấp được từ lần thứ hai.

  1. Đặt tờ A4 nằm ngang. Gấp đôi theo chiều dài (mép trên chạm mép dưới), miết nếp, rồi mở ra.
  2. Gấp đôi theo chiều ngang (mép trái chạm mép phải), rồi gấp đôi thêm một lần nữa. Mở hết ra: tờ giấy có tám ô bằng nhau, hai hàng bốn cột.
  3. Gấp đôi tờ giấy theo chiều ngang một lần (mép trái chạm mép phải), phần nếp gấp ở bên phải.
  4. Từ mép nếp gấp, cắt theo đường nếp nằm ngang ở giữa, cắt vào đúng một ô (tới nếp dọc kế tiếp) rồi dừng. Người lớn cắt cho trẻ dưới 6 tuổi.
  5. Mở tờ giấy ra, gấp lại theo chiều dài như bước 1. Cầm hai đầu đẩy vào giữa: chỗ vừa cắt sẽ phồng thành hình thoi.
  6. Ép tiếp cho các trang xếp chồng lên nhau thành cuốn sách nhỏ có bìa trước, sáu trang ruột và bìa sau. Miết lại các nếp.

Gấp xong mới vẽ, đừng vẽ lên tờ phẳng trước, vì trang sẽ bị ngược chiều. Lấy bút chì đánh số trang nhỏ ở góc trước khi trẻ bắt đầu, để trẻ không vẽ nhầm trang. Giấy hơi dày một chút như giấy vẽ hoặc giấy bìa mỏng thì sách đứng được; giấy in thường mỏng, bút dạ màu dễ thấm sang trang sau, nên dùng sáp màu hoặc bút chì màu.

Chia tám trang cho một vòng đời

Sáu trang ruột vừa đủ cho bốn giai đoạn cộng hai trang mở và kết. Dưới đây là cách chia với ba sinh vật trẻ hay quan sát nhất.

TrangCon ếchCon bướmCây đậu
Bìa trướcTên sách do trẻ đặt, tên tác giảGiống cột con ếchGiống cột con ếch
Trang 1Mùa mưa, ao gần nhà, ếch kêuCây chanh trong vườnHạt đậu khô trong lòng bàn tay
Trang 2Trứng ếch trong lớp nhầyTrứng nhỏ dưới mặt láHạt ngâm nước nứt vỏ, nhú rễ
Trang 3Nòng nọc có đuôiSâu ăn lá, lớn dầnHai lá mầm mở ra
Trang 4Nòng nọc mọc chân sau, rồi chân trướcSâu treo mình, thành nhộngCây có lá thật, vươn cao
Trang 5Ếch con đuôi ngắn, lên bờBướm chui ra, phơi cánhHoa nở, rồi quả đậu
Trang 6Ếch lớn đẻ trứng, quay lại trang 2Bướm đẻ trứng lên láQuả già, hạt khô, quay lại trang 1
Bìa sauĐiều con thích nhất, ngày làm sáchGiống cột con ếchGiống cột con ếch

Trang 6 luôn trỏ về đầu sách để giữ chữ "vòng". Trẻ lớn có thể vẽ một mũi tên nhỏ ở góc trang 6 kèm số trang cần quay lại. Nếu trẻ chưa thấy tận mắt giai đoạn nào, để trống trang đó và ghi "chưa thấy, sẽ đi tìm" thay vì chép từ tranh mạng.

Lời trong sách là lời con kể

Trẻ dưới 6 tuổi chưa viết được, nhưng kể được. Cách làm: trẻ vẽ xong một trang thì kể cho người lớn nghe "trang này là gì", người lớn chép đúng lời trẻ, kể cả lời ngây ngô, vào dòng dưới tranh. Đừng sửa câu của trẻ cho "văn" hơn; chính lời của trẻ làm cuốn sách thành của trẻ.

Hai chị em ở Hải Phòng, chị 8 tuổi và em 5 tuổi, làm chung cuốn sách con ếch sau một tuần mưa. Em vẽ, chị viết. Trang nòng nọc em kể "con nòng nọc giống cái thìa có đuôi, bơi lắc lắc", chị chép nguyên văn. Trang ếch con em kể "ếch con chưa biết kêu". Câu này không chắc đúng với mọi loài, nhưng là điều em thấy trong mấy ngày quan sát, nên mẹ để nguyên và thêm dấu hỏi nhỏ, hẹn mùa mưa sau nghe lại.

Trẻ đã biết viết thì tự viết, một hai câu mỗi trang là đủ. Chính tả sai không sửa vào sách; người lớn ghi nhớ để luyện chỗ khác. Mục tiêu của cuốn sách là kể lại vòng đời, không phải bài tập chính tả.

Nếu trẻ muốn dán ảnh chụp thật thay cho tranh vẽ, cứ dán, nhưng nên có ít nhất một trang trẻ tự vẽ: lúc vẽ, trẻ phải nhớ lại hình dạng, màu, số chân, và đó là lúc trẻ nhìn kỹ nhất.

Sách vòng tròn cho trẻ nhỏ và sách xếp cho cả lớp

Sách vòng tròn cho trẻ 3–4 tuổi. Cắt hai đĩa giấy. Đĩa dưới chia bốn phần như bánh, mỗi phần vẽ một giai đoạn. Đĩa trên khoét một ô hình quạt, ghim hai đĩa ở tâm bằng ghim có chân xoè. Trẻ xoay đĩa, mỗi lần một giai đoạn hiện ra, xoay hết vòng thì quay lại đầu. Trẻ nhỏ hiểu chữ "vòng" qua tay xoay rõ hơn qua lời giảng.

Sách xếp kiểu đàn xếp cho trẻ 5–6 tuổi. Dán nối nhiều tờ giấy thành dải dài, gấp đi gấp lại như quạt giấy, mỗi nếp một trang. Kéo dài ra thì thấy cả vòng đời một lần, gập lại thì thành sách. Dán hai đầu dải vào nhau, sách đứng thành vòng tròn trên bàn.

Sách chung của cả lớp. Mỗi trẻ vẽ một trang về cùng một con vật mà lớp đang quan sát, cô xếp theo thứ tự giai đoạn rồi đóng gáy bằng dây len. Cuốn sách nằm ở góc thiên nhiên, trẻ tự lấy đọc. Cuối năm, mỗi trang có tên tác giả, tặng lại cho lớp sau.

Không cần làm tất cả. Một gia đình chỉ cần một kiểu sách hợp với tuổi của con. Làm nhiều kiểu cùng lúc biến hoạt động thành việc thủ công mệt mỏi, trẻ quên mất mình đang kể chuyện vòng đời.

Soát kiến thức mà không làm trẻ cụt hứng

Sách tự làm có thể có chỗ sai về khoa học. Người lớn nên biết những lỗi hay gặp để hỏi gợi, không gạch xoá.

  • Bướm chui ra từ kén: phần lớn loài bướm ngày có nhộng trần treo trên cành; kén bằng tơ hay gặp ở tằm và nhiều loài ngài. Hỏi: "Con thấy cái nhộng hôm đó có tơ quấn quanh không?"
  • Nòng nọc thành cá: trẻ vẽ nòng nọc lớn dần thành cá. Hỏi: "Nòng nọc mọc gì trước tiên nhỉ?" rồi cùng xem lại ảnh.
  • Ếch con nhảy ra từ trứng: trứng nở ra nòng nọc, không phải ếch con. Đây là lỗi hay gặp nhất ở trang 2.
  • Cây đậu mọc lá trước, rễ sau: rễ nhú ra trước. Nếu trẻ đã gieo đậu trong cốc trong suốt, trẻ tự sửa được.
  • Số chân côn trùng: côn trùng trưởng thành có sáu chân. Trẻ vẽ con kiến tám chân, con bọ rùa bốn chân thì hỏi "mình đếm lại trên ảnh nhé".

Sửa bằng cách thêm một trang chú thích nhỏ dán sau, hoặc trẻ tự vẽ lại trang đó nếu muốn. Không gạch lên tranh của trẻ, không chấm điểm, không so sách của hai anh em.

Một buổi làm sách: chia thời gian thế nào

Làm sách trong một lần ngồi dễ làm trẻ nhỏ mệt. Chia thành mấy chặng ngắn, mỗi chặng một việc, trẻ giữ được hứng thú. Thời lượng dưới đây là gợi ý cho trẻ 5–7 tuổi.

ChặngViệc làmKhoảng thời gianNgười lớn làm gì
Nhắc lạiXem lại ảnh chụp, sổ quan sát, kể lại điều đã thấy5–10 phútHỏi "con nhớ nhất lúc nào?", không kể thay
Gấp và đánh sốGấp sách, đánh số trang bằng bút chì5 phútGấp mẫu, cắt đường giữa cho trẻ nhỏ
VẽMỗi lần hai ba trang, nghỉ rồi vẽ tiếp15–20 phút mỗi lầnNgồi cạnh, không vẽ hộ, không sửa nét
Kể và chép lờiTrẻ kể từng trang, người lớn chép10 phútChép nguyên văn, đọc lại cho trẻ nghe
Bìa và đặt tênTrẻ đặt tên sách, ký tên tác giả5 phútGhi ngày làm ở bìa sau

Chia ra hai ba buổi trong một tuần cũng được, thậm chí tốt hơn: giữa hai buổi trẻ có thể ra xem lại con vật và vẽ thêm điều mới thấy. Điều cần tránh là ép trẻ vẽ xong trong một lần vì người lớn muốn có sản phẩm. Trẻ bỏ dở giữa chừng thì cất sách vào túi, khi nào trẻ nhắc thì làm tiếp; một cuốn sách làm trong ba tuần vẫn là một cuốn sách.

Đọc lại, cất giữ và làm cuốn tiếp theo

Cuốn sách chỉ thật sự sống khi được đọc lại. Đặt sách ở chỗ trẻ với tới, mời trẻ "đọc" cho ông bà, cho em nhỏ nghe. Trẻ kể lại bằng tranh của chính mình là lúc trẻ ôn bài mà không biết mình đang ôn. Một bà ở Vĩnh Long kể cháu 5 tuổi đọc cuốn sách con ốc cho bà nghe gần như mỗi tối suốt một tháng, mỗi lần thêm một chi tiết mới nghĩ ra.

Ghi ngày làm sách ở bìa sau. Một năm sau, khi trẻ làm cuốn thứ hai về cùng con vật, đặt hai cuốn cạnh nhau: trẻ thấy mình vẽ khác đi, nhìn kỹ hơn, biết thêm giai đoạn mới. Đó là cách tự đánh giá nhẹ nhàng nhất, không cần ai chấm.

Gợi ý cuốn tiếp theo nên đến từ quan sát mới, không từ danh sách có sẵn: mùa nào thấy gì thì làm sách về cái đó. Mùa mưa có ếch và nấm, mùa nắng có ve sầu và chuồn chuồn, cuối năm có gà con nở dịp ấp trứng. Một năm vài cuốn là đủ thành một kệ sách nhỏ của riêng trẻ.

Sách làm bằng giấy mỏng nên cất trong túi nhựa có khoá kéo hoặc kẹp giữa hai tấm bìa, tránh ẩm mùa nồm.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì làm được sách tranh vòng đời?

Trẻ khoảng 3 tuổi đã làm được sách vòng tròn bằng đĩa giấy với người lớn giúp cắt. Từ 5–6 tuổi trẻ vẽ được sách tám trang, người lớn chép lời. Trẻ 7 tuổi trở lên tự gấp, tự vẽ và tự viết.

Không có máy in, không có ảnh thì làm sách thế nào?

Chỉ cần giấy và bút màu. Sách tranh vòng đời không cần ảnh in; tranh trẻ tự vẽ sau khi quan sát còn giúp trẻ nhớ kỹ hơn. Trẻ có thể dán thêm lá, cánh hoa khô thật vào trang để sách sinh động.

Nên chọn con vật nào cho cuốn sách đầu tiên?

Chọn sinh vật trẻ đã thấy tận mắt và có vòng đời ngắn để quan sát đủ: cây đậu gieo trong cốc, con bướm trên cây chanh, nòng nọc ở vũng nước mùa mưa. Không bắt con vật hoang dã về nuôi chỉ để làm sách.

Trẻ vẽ sai giai đoạn thì có nên sửa không?

Nên soát nhưng không gạch xoá. Hỏi gợi để trẻ tự nhìn lại ảnh hoặc ra quan sát lần nữa, rồi trẻ tự vẽ thêm một trang sửa. Sách là của trẻ, sửa bằng tay trẻ thì trẻ mới nhớ.

Cô giáo có thể dùng sách tự làm thay đồ dùng dạy học không?

Được, và trẻ thường thích sách do bạn làm hơn tranh in. Cô nên soát kiến thức trước khi đưa vào góc học tập, thêm trang chú thích nếu có chỗ chưa đúng, và ghi tên các bạn tác giả.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138