Những loài khỉ hay gặp ở Việt Nam mang thai khoảng năm đến sáu tháng, mỗi lần thường một con. Khỉ con sinh ra mở mắt, có lông, bám chặt vào bụng mẹ ngay; vài tuần sau chuyển sang cưỡi trên lưng mẹ, bú mẹ khoảng một năm, và mất vài năm nữa mới trưởng thành.
Khỉ là họ hàng gần của con người trong thế giới động vật, và tuổi thơ của khỉ con nhiều điểm giống trẻ nhỏ đến bất ngờ: bám mẹ, nghịch ngợm, học bằng cách bắt chước, cáu khi bị cai sữa. Bài này kể vòng đời khỉ qua những gì có thể nhìn thấy khi đến các khu rừng ngập mặn, khu bảo tồn hay vườn thú, và nói rõ vì sao không nên cho khỉ ăn, càng không nên mua khỉ con về nuôi.
Các chặng đời của khỉ
Bảng dưới đây áp dụng cho các loài khỉ cỡ vừa hay gặp, như khỉ đuôi dài ở rừng ngập mặn. Con số là khoảng thường gặp, tuỳ loài và điều kiện sống.
| Chặng | Khoảng thời gian | Nhìn thấy gì |
|---|---|---|
| Mang thai | Khoảng 5–6 tháng | Bụng khỉ cái to dần, di chuyển chậm hơn |
| Sơ sinh | Vài tuần đầu | Khỉ con bám bụng mẹ, mặt hồng nhăn, gần như không rời mẹ |
| Cưỡi lưng | Từ vài tuần đến vài tháng | Khỉ con ngồi trên lưng mẹ khi đàn di chuyển |
| Tập tự đi | Vài tháng tuổi | Rời mẹ chơi với khỉ con khác, chạy về khi sợ |
| Cai sữa | Khoảng một năm | Khỉ mẹ đẩy con ra, khỉ con kêu la phản đối |
| Trưởng thành | Khoảng 3–5 tuổi | Khỉ cái ở lại đàn, khỉ đực thường rời đàn |
Khi xem khỉ, cách dễ nhất để đoán tuổi một khỉ con là xem nó đang ở chỗ nào trên người mẹ: dưới bụng là còn rất nhỏ, trên lưng là đã vài tháng, chạy chơi riêng mà thỉnh thoảng nhảy về là đã gần cai sữa.
Khỉ con mới sinh: bám là bản năng đầu tiên
Khỉ mẹ thường đẻ vào ban đêm, trên cây hoặc chỗ kín, cả đàn vẫn ở gần. Ngay khi ra đời, khỉ con dùng cả bốn tay chân bám vào lông bụng mẹ, ngậm vú. Sức bám của khỉ con rất mạnh so với cơ thể bé xíu, vì từ ngày đầu nó đã phải theo mẹ leo trèo, nhảy từ cành này sang cành khác.
Trẻ nhỏ của người cũng có phản xạ nắm chặt khi có vật chạm vào lòng bàn tay, thường mất dần sau vài tháng. Đây là một điểm chung thú vị để kể với trẻ: em bé mới sinh nắm chặt ngón tay bố mẹ, khỉ con bám chặt lông mẹ, cùng một bản năng để không rời người nuôi mình.
Trong những tuần đầu, khỉ mẹ hầu như không rời con. Các khỉ cái khác trong đàn thường tò mò, đến gần ngắm, chải lông cho khỉ mẹ, có con muốn bế thử khỉ con. Khỉ mẹ có thể cho phép hoặc đuổi đi, tuỳ thứ bậc giữa hai con. Cảnh này nếu được thấy từ xa sẽ giúp trẻ hiểu đàn khỉ là một cộng đồng có quan hệ phức tạp, không phải một bầy hỗn loạn.
Khỉ con học sống như thế nào
Bắt chước mẹ. Khỉ con ngồi sát mẹ, nhìn mẹ bóc vỏ, chọn lá, tìm cua ốc ở bãi bùn, rồi làm theo. Thức ăn nào mẹ ăn thì khỉ con thử; thứ mẹ bỏ thì khỉ con cũng ít đụng.
Chơi với bạn cùng lứa. Khỉ con đuổi nhau, vật nhau, đu cành, rơi xuống rồi trèo lên. Những trò chơi này rèn sức, rèn khéo và giúp khỉ con học luật lệ trong đàn.
Học thứ bậc. Đàn khỉ có thứ bậc rõ ràng: con nào được ăn trước, ngồi chỗ nào. Khỉ con thường thừa hưởng một phần vị trí của mẹ và học cách cư xử với từng con trong đàn.
Chải lông cho nhau. Khỉ dành nhiều thời gian chải lông, bắt bụi bẩn cho nhau. Đó không chỉ là giữ sạch mà còn là cách kết bạn, làm lành sau xô xát. Khỉ con được chải lông từ bé và dần học chải cho người khác.
Học sợ đúng thứ. Khi đàn kêu báo động có rắn, chó hay chim săn mồi, khỉ con lao về mẹ. Qua nhiều lần như vậy, khỉ con biết thứ gì cần sợ.
Cai sữa: "cơn ăn vạ" của khỉ con
Khoảng gần một năm, khỉ mẹ bắt đầu không cho con bú nữa: gạt con ra, quay lưng, có khi cắn nhẹ cảnh cáo. Khỉ con phản ứng y như một em bé bị dỗ bỏ bú: kêu ré, lăn lộn, bám theo mẹ, có lúc ngồi một góc ủ rũ. Người quan sát khỉ hay gọi đây là giai đoạn "ăn vạ" của khỉ con.
Lý do sâu xa: khỉ mẹ cần dồn sức cho lứa con sau. Nếu cứ cho bú mãi, khỉ mẹ khó mang thai tiếp. Đây là một cuộc giằng co âm thầm trong rất nhiều loài thú, nhưng ở khỉ thì rõ ràng và dễ nhìn thấy nhất.
Khi kể cho trẻ, chi tiết này thường làm trẻ bật cười vì nhận ra chính mình. Có thể hỏi trẻ: lúc con bỏ bú hay bỏ ti giả, con có ăn vạ như khỉ con không? Lớn lên nghĩa là phải tập rời những thứ quen thuộc, ở khỉ hay ở người đều vậy. Câu chuyện nhẹ nhàng này giúp trẻ nhìn những thay đổi của bản thân bằng con mắt bình thản hơn.
Khỉ, voọc, vượn: phân biệt sơ bộ khi xem tranh ảnh
Trẻ hay gọi mọi con linh trưởng là "con khỉ". Ở mức phổ thông, có thể giúp trẻ nhận ra ba nhóm mà Việt Nam có, chủ yếu qua tranh ảnh và phim tư liệu, vì voọc và vượn rất hiếm khi được nhìn thấy ngoài tự nhiên:
- Khỉ: thường có đuôi, sống thành đàn đông, ăn tạp đủ thứ từ quả, lá đến côn trùng, cua ốc; hay xuống đất. Đây là nhóm dễ gặp nhất ở rừng ngập mặn, khu du lịch.
- Voọc: có đuôi dài, sống chủ yếu trên cây, ăn lá là chính. Nhiều loài voọc có bộ lông nhiều màu nổi bật; con non của một số loài sinh ra có màu lông khác hẳn bố mẹ rồi đổi màu dần khi lớn.
- Vượn: không có đuôi, tay rất dài, đu cành rất giỏi, sống theo nhóm gia đình nhỏ, có tiếng hót vang vào buổi sáng.
- Cả ba nhóm đều đẻ ít, thường một con một lần, con non bám mẹ và có tuổi thơ dài, nên đều khó phục hồi khi bị săn bắt.
- Nhiều loài voọc, vượn ở Việt Nam rất hiếm và được bảo vệ nghiêm ngặt; chỉ nên ngắm qua ảnh, phim, hoặc từ xa khi đi cùng người hướng dẫn ở khu bảo tồn.
Bài tập cho trẻ lớn: xem ảnh một con linh trưởng và tự trả lời hai câu, có đuôi không, con non đang ở đâu trên người mẹ. Chỉ hai câu đó đã giúp trẻ nhìn kỹ hơn nhiều so với gọi chung là con khỉ.
Vì sao không cho khỉ ăn, không nuôi khỉ
Đến những nơi có khỉ hoang sống gần người, trẻ rất dễ muốn cho khỉ ăn hoặc mong mua một con khỉ con về nuôi. Đây là những lý do cần giải thích rõ:
- Khỉ được cho ăn quen sẽ bỏ kiếm ăn tự nhiên, trở nên hung hăng, giật túi, cướp đồ, cắn người khi không được cho.
- Thức ăn của người, nhất là bánh kẹo, đồ ngọt, làm khỉ bệnh. Khỉ con học từ mẹ thói quen xin ăn và thế hệ sau càng phụ thuộc vào người.
- Khỉ có thể truyền bệnh sang người qua vết cắn, vết cào và ngược lại người cũng có thể truyền bệnh cho khỉ.
- Khỉ con được rao bán thường là do khỉ mẹ đã bị bắt hoặc bị giết. Mua khỉ con là góp phần vào việc đó.
- Khỉ lớn lên trở nên khoẻ, khó bảo, có thể cắn người nuôi, rồi lại bị bỏ rơi hoặc nhốt chặt cả đời.
- Nhiều loài linh trưởng ở Việt Nam được pháp luật bảo vệ. Khi không chắc, nguyên tắc là không bắt, không mua, không nuôi.
Muốn trẻ gần gũi với khỉ, cách tốt nhất là cho trẻ nhìn lâu từ xa. Một đàn khỉ sống tự nhiên, khỉ mẹ địu con chạy trên rễ đước, đẹp hơn mọi con khỉ bị xích ở góc nhà.
Xem khỉ ở khu rừng, khu du lịch: các bước an toàn
Gia đình chị Mai ở TP Hồ Chí Minh đưa hai con đi xem khỉ ở rừng ngập mặn vào dịp nghỉ hè. Trước khi đi, cả nhà thống nhất mấy việc sau:
- Cất hết đồ ăn, chai nước, túi ni lông vào ba lô kéo khoá; không cầm đồ ăn trên tay.
- Tháo kính râm, kẹp tóc, đồ lủng lẳng mà khỉ có thể giật.
- Đi theo lối dành cho khách, đứng cách khỉ vài mét, không đến gần khỉ mẹ có con nhỏ.
- Không nhìn chằm chằm vào mắt khỉ đực lớn, không nhe răng cười với khỉ, vì với khỉ đó có thể là dấu hiệu thách thức.
- Nếu khỉ tiến lại gần, đứng yên, không chạy, không giằng co đồ; buông đồ ra nếu bị giật.
- Mang theo ống nhòm nhỏ nếu có, để trẻ xem khỉ con bám mẹ mà không cần lại gần.
- Về nhà, trẻ kể lại một cảnh thích nhất và vẽ ra; không chấm điểm, không bắt viết dài.
Nếu bị khỉ cắn hoặc cào, dù nhẹ, rửa ngay bằng xà phòng dưới vòi nước thật lâu và đến cơ sở y tế để được tư vấn, không tự xử lý rồi bỏ qua.
Khỉ sống bao lâu và những điều nên kể với trẻ
Những loài khỉ cỡ vừa thường sống khoảng hai mươi năm hoặc hơn, tuỳ loài và môi trường; khỉ ngoài tự nhiên thường sống ngắn hơn khỉ được chăm sóc. Khỉ cái thường ở lại đàn mẹ suốt đời, còn khỉ đực khi trưởng thành phải rời đàn đi tìm đàn khác. Vì thế một đàn khỉ là chuỗi bà, mẹ, con gái nối nhau qua nhiều thế hệ.
Vòng đời khỉ cho trẻ một hình ảnh gần gũi về việc lớn lên: có giai đoạn được bế, có giai đoạn được cõng, có giai đoạn tự chạy nhưng vẫn ngoái lại tìm mẹ, rồi một ngày tự đi. Câu hỏi để trẻ tự so sánh: con đang ở chặng nào giống khỉ con? Lúc nào con vẫn muốn chạy về tìm bố mẹ?
Một điều nên nói thật: ở nhiều nơi, khỉ hoang đang mất chỗ sống, bị bắt để buôn bán. Không cần làm trẻ sợ hay buồn, chỉ cần cho trẻ biết rằng việc mình không cho khỉ ăn, không mua khỉ con, không vứt rác ở nơi khỉ sống, chính là cách giúp vòng đời của chúng diễn ra trọn vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Khỉ mang thai bao lâu?
Những loài khỉ cỡ vừa hay gặp ở Việt Nam mang thai khoảng năm đến sáu tháng, tuỳ loài. Mỗi lần khỉ mẹ thường chỉ đẻ một con, sinh đôi rất hiếm.
Khỉ con bú mẹ bao lâu?
Khỉ con thường bú mẹ khoảng một năm, trong thời gian đó vẫn tập ăn lá, quả, côn trùng theo mẹ. Lúc bị cai sữa khỉ con hay kêu la, bám theo mẹ đòi bú như trẻ nhỏ.
Vì sao khỉ con lúc thì bám bụng, lúc thì ngồi lưng mẹ?
Những tuần đầu khỉ con còn yếu nên bám dưới bụng mẹ cho chắc và gần vú. Khi lớn hơn, đủ sức giữ thăng bằng, khỉ con chuyển lên lưng để nhìn xung quanh và mẹ cũng di chuyển dễ hơn.
Có nên cho khỉ ăn ở khu du lịch không?
Không nên. Khỉ được cho ăn quen sẽ bỏ kiếm ăn tự nhiên, trở nên hung hăng, giật đồ và cắn người. Đồ ăn của người còn làm khỉ bệnh và khiến cả đàn phụ thuộc vào khách.
Bị khỉ cắn phải làm sao?
Rửa vết thương ngay dưới vòi nước chảy với xà phòng thật lâu, sau đó đến cơ sở y tế để được tư vấn, kể cả khi vết cắn nhỏ. Không tự bôi thứ gì lên rồi bỏ qua.
Khỉ sống được bao nhiêu năm?
Những loài khỉ cỡ vừa thường sống khoảng hai mươi năm hoặc hơn tuỳ loài và môi trường. Khỉ ngoài tự nhiên thường sống ngắn hơn vì bệnh tật, kẻ săn mồi và mất chỗ sống.