Ở Việt Nam, nhiều vòng đời bám theo mưa và nhiệt độ: ếch nhái đẻ rộ sau những trận mưa lớn đầu mùa, ve sầu kêu khi trời nắng nóng, mối cánh bay ra sau cơn mưa, còn chim di cư thường về khi phương Bắc trở lạnh, vào khoảng cuối thu sang đông. Biết sinh vật nào ở chặng nào vào mùa nào giúp bạn đi đúng chỗ, đúng lúc để thấy tận mắt.
Lịch dưới đây chỉ là khung chung. Miền Bắc có mùa đông lạnh, miền Nam chia mùa mưa và mùa khô, miền Trung mưa nhiều vào cuối năm, Tây Nguyên có mùa khô rõ rệt. Mỗi năm thời tiết lại sớm muộn khác nhau, nên cách tốt nhất là dùng lịch này làm gợi ý rồi tự ghi lịch mùa cho chính xóm mình.
Vì sao vòng đời phải chờ mùa
Vì cần nước. Ếch nhái, muỗi, chuồn chuồn có chặng non sống dưới nước. Trứng phải được đẻ khi vũng nước, ruộng, ao đầy nước và còn đủ lâu để con non lớn kịp trước khi nước cạn. Mưa đầu mùa vì vậy là tín hiệu bắt đầu cho rất nhiều vòng đời.
Vì cần ấm. Côn trùng, ếch nhái, bò sát không tự giữ ấm cơ thể như chim và thú. Trời lạnh, mọi chặng chậm lại; trời ấm, trứng nở nhanh, sâu ăn nhiều, lớn nhanh. Ở miền Bắc, mùa đông là lúc nhiều loài tạm dừng ở dạng trứng hoặc nhộng.
Vì cần thức ăn đúng lúc. Sâu non nở ra đúng lúc cây ra lộc non mềm. Chim nuôi con đúng lúc nhiều sâu bọ. Nếu nở lệch mùa, con non không có gì ăn. Sự trùng khớp này là lý do cây ra lộc và sâu xuất hiện gần như cùng lúc mỗi năm.
Vì cần tránh khô hạn và giá rét. Mùa khô, cây rụng lá để đỡ mất nước, nhiều loài côn trùng chui sâu xuống đất. Mùa lạnh, chim từ vùng lạnh hơn bay về phương Nam trú đông. Mỗi loài có cách đi qua mùa khó riêng, và cách đó là một phần của vòng đời.
Lịch gợi ý cho miền Bắc
Bảng này hợp với đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Miền núi lạnh hơn thì lùi lại một chút, các tỉnh Bắc Trung Bộ thì nóng sớm hơn. Mọi mốc đều là “thường gặp”, không phải ngày chắc chắn.
| Khoảng thời gian | Điều dễ thấy | Nên quan sát ở đâu |
|---|---|---|
| Tháng 1 đến tháng 2 | Trời lạnh, côn trùng ít, nhiều cây nghỉ; đào, mận ra hoa | Cành cây trơ, chồi ngủ; ruộng vừa cấy vụ xuân |
| Tháng 2 đến tháng 4 | Nồm ẩm, rêu xanh; cây ra lộc non, sâu non xuất hiện trên lá mới | Hàng rào, cây ăn quả, tường ẩm |
| Tháng 5 đến tháng 7 | Mưa rào đầu hè, ếch nhái kêu và đẻ rộ; ve sầu kêu; mối cánh bay sau mưa; đom đóm ở nơi còn nhiều cây cỏ | Mép ruộng, ao, thân cây lớn, quanh bóng đèn ngoài hiên |
| Tháng 8 đến tháng 10 | Mưa nhiều, nòng nọc lên thành ếch con; lúa mùa trổ bông rồi chín; chuồn chuồn bay nhiều | Bờ ruộng, mương nước, bãi cỏ |
| Tháng 11 đến tháng 12 | Trời lạnh dần, côn trùng ít đi; lá bàng đỏ rồi rụng; chim di cư về các bãi bồi ven biển | Cây bàng, vườn, đầm ven biển (chỉ ngắm từ xa) |
Tháng có ve sầu kêu cũng là tháng nhiều vỏ ve bám trên thân cây. Tháng mối bay thì bóng đèn ngoài hiên sau cơn mưa tối là chỗ quan sát lý tưởng: mối cánh bay ra để tìm bạn, rụng cánh, rồi từng cặp bò đi tìm chỗ lập tổ mới. Mở đèn trong nhà ít lại và đóng cửa lưới nếu không muốn chúng bay vào.
Miền Nam, miền Trung và Tây Nguyên: theo mưa nhiều hơn theo lạnh
Ở phía Nam, nhiệt độ ít thay đổi trong năm, nên mưa mới là tín hiệu chính. Miền Trung có mùa mưa lệch về cuối năm. Bảng dưới gợi ý vài mốc lớn.
| Vùng | Mùa và mốc thường gặp | Điều đáng xem |
|---|---|---|
| Nam Bộ | Mùa mưa khoảng tháng 5 đến tháng 11, mùa khô khoảng tháng 12 đến tháng 4 | Mưa đầu mùa: ếch nhái, mối bay; mùa nước nổi ở miền Tây khoảng giữa đến cuối mùa mưa: cá con theo nước lên đồng |
| Duyên hải miền Trung | Mưa nhiều khoảng tháng 9 đến tháng 12, nắng nóng giữa năm | Ếch nhái đẻ theo các đợt mưa lớn; cây trên đồi cát xanh lại khi mưa về |
| Tây Nguyên | Mùa khô kéo dài, mùa mưa giữa năm | Mùa khô nhiều rừng cây rụng lá; hoa cà phê nở trắng sau đợt tưới hoặc mưa đầu năm; mùa mưa nấm và rêu mọc dày |
Mùa nước nổi ở đồng bằng sông Cửu Long là ví dụ hay để nói với trẻ: nước lũ tràn đồng mang theo cá con, nhiều loài cá theo nước vào ruộng kiếm ăn và lớn lên. Người miền Tây gắn mùa này với cá linh, bông điên điển. Đó là cả một chuỗi vòng đời ăn theo một con nước.
Một năm nhật ký mùa của gia đình ở Hưng Yên
Giả sử nhà anh Quang ở Hưng Yên có hai con, một bé lớp hai và một bé lớp năm. Đầu năm, cả nhà treo một tờ giấy khổ lớn chia mười hai ô, mỗi ô một tháng. Luật rất đơn giản: tháng nào ai thấy điều gì mới về con vật, cái cây quanh nhà thì vẽ hoặc viết một dòng vào ô tháng đó, ghi kèm ngày.
Tháng Ba, bé lớn ghi “lá bưởi non có sâu xanh nhỏ”. Tháng Năm, sau trận mưa to đầu tiên, cả nhà nghe ếch kêu ran ngoài ruộng, bé nhỏ vẽ một con ếch miệng mở to. Cũng tháng đó, một tối mối bay kín bóng đèn hiên, mẹ vội tắt đèn ngoài, mở đèn trong buồng tắm để dẫn mối đi chỗ khác. Tháng Sáu, ve kêu, hai đứa nhặt được ba vỏ ve trên thân cây nhãn. Tháng Mười, lúa chín vàng, chuồn chuồn bay từng đàn trên ruộng. Tháng Mười Hai, cây bàng đầu ngõ đỏ lá.
Đến cuối năm, tờ giấy kín chữ và hình. Anh Quang cất đi, sang năm treo tờ mới. Năm sau, cả nhà so hai tờ: năm nay ếch kêu sớm hơn năm ngoái mười ngày, năm nay ve kêu muộn. Trẻ tự rút ra rằng mùa có năm sớm năm muộn, và vòng đời đi theo mùa chứ không theo tờ lịch treo tường. Đây là cách học mà không bài kiểm tra nào thay được.
Tự lập lịch mùa cho xóm mình
Lịch trong sách chỉ là gợi ý. Lịch chính xác nhất là lịch do chính bạn ghi ở nơi mình sống. Làm theo các bước dưới đây, sau một năm bạn có một tài liệu riêng không ai có.
- Chọn năm đến bảy “sự kiện mốc” dễ nhận ra quanh nhà, ví dụ ếch kêu đêm đầu tiên, ve kêu đầu tiên, mối bay, cây bàng rụng lá, lúa trổ bông.
- Ghi ngày lần đầu tiên thấy mỗi sự kiện, không cần ghi những lần sau. Ngày đầu tiên là thứ dễ so nhất giữa các năm.
- Ghi kèm thời tiết hôm ấy: mưa lớn, nắng gắt, rét đậm. Sau vài năm bạn sẽ thấy mối quan hệ giữa mưa và ếch, giữa nắng và ve.
- Mỗi người trong nhà phụ trách một sự kiện để không ai phải nhớ hết. Trẻ nhỏ phụ trách sự kiện dễ nhất, như ếch kêu.
- Cuối năm ghép lại thành một dải mười hai tháng, đánh dấu mỗi sự kiện bằng một hình vẽ nhỏ.
- Năm sau đặt dải mới ngay dưới dải cũ để so. Không cần giải thích vì sao lệch, chỉ cần thấy là lệch.
Nếu bạn là giáo viên, mỗi lớp có thể giữ một dải và truyền cho lớp sau. Sau vài năm, trường có một bộ lịch mùa riêng do nhiều thế hệ học sinh ghi lại.
An toàn và những điều không nên làm khi đi xem theo mùa
Mùa mưa là mùa của rắn. Mưa làm ngập hang, rắn bò ra chỗ cao ráo, kể cả sân nhà. Khi đi xem ếch nhái buổi tối, mang đèn, đi giày kín, dò đường bằng gậy và không thò tay vào bụi rậm, hốc đá. Thấy rắn thì đứng yên, lùi xa.
Không vớt trứng ếch, không bắt ếch con. Mùa ếch đẻ là lúc trẻ thích vớt về nhất. Hãy giữ thói quen chỉ nhìn tại chỗ, ghé lại nhiều lần. Chạm vào nước ao, đất bùn thì rửa tay bằng xà phòng ngay sau đó.
Chim di cư cần được để yên. Chim trú đông ở bãi bồi đã bay rất xa và cần nghỉ ngơi, kiếm ăn. Ngắm bằng ống nhòm từ xa, không đuổi cho chim bay, không bắt chim. Phần lớn chim hoang dã được pháp luật bảo vệ; dù không biết rõ loài nào, nguyên tắc chung là không bắt, không mua bán.
Mùa mối bay không cần phun thuốc. Mối cánh bay một vài buổi rồi thôi, phần lớn bị chim, thằn lằn, ếch ăn mất. Tắt bớt đèn ngoài, đóng cửa lưới là đủ. Nếu lo mối làm tổ trong nhà thì đó là chuyện khác, cần người có chuyên môn kiểm tra.
Câu hỏi gợi tò mò cho từng mùa
Mỗi mùa có một câu hỏi riêng đáng mang theo khi ra vườn, ra đồng. Bạn không cần biết trước đáp án; hỏi cùng trẻ rồi cùng đi tìm là đủ.
- Mùa lạnh: côn trùng đi đâu hết rồi? Mình thử lật một hòn đá, nhìn khe vỏ cây xem có trứng, nhộng nào đang ngủ đông không.
- Đầu xuân hoặc khi cây ra lộc: lá non vừa mọc, con sâu nào đến ăn đầu tiên? Lá già thì có ai ăn không?
- Đêm mưa đầu mùa: tiếng ếch kêu từ đâu? Hôm qua chưa mưa thì có tiếng này không?
- Ngày nắng gắt: con ve kêu ở cây nào nhiều nhất? Dưới gốc cây đó có lỗ nhỏ trên mặt đất không?
- Mùa nước lên: con cá nhỏ trong ruộng đến từ đâu? Mùa khô chúng đi đâu?
- Cuối thu: con chim lạ đậu trên dây điện mấy hôm nay, năm ngoái có thấy không?
Những lỗ nhỏ tròn dưới gốc cây vào mùa ve là lối ra của ấu trùng ve sầu sau thời gian dài dưới đất. Một câu hỏi tưởng vu vơ có thể dẫn trẻ tới một phát hiện mà sách chỉ kể bằng chữ.
Câu hỏi thường gặp
Ếch thường đẻ trứng vào tháng mấy?
Ở miền Bắc, ếch nhái thường đẻ rộ sau những trận mưa lớn đầu hè, khoảng tháng Năm đến tháng Bảy. Ở miền Nam, mốc là những trận mưa đầu mùa mưa. Tuỳ loài và tuỳ năm, có thể sớm hoặc muộn hơn vài tuần.
Ve sầu kêu vào mùa nào?
Ve sầu thường kêu rộ vào những tháng nắng nóng. Ở miền Bắc, đó là khoảng đầu hè, cùng lúc hoa phượng nở. Tiếng kêu là của ve đực gọi bạn, nên mùa ve kêu cũng là mùa ve kết đôi và đẻ trứng lên cành cây.
Vì sao mối bay ra sau cơn mưa?
Mối cánh là những con mối có cánh được tổ thả ra, sẽ trở thành mối vua, mối chúa của tổ mới. Sau cơn mưa, đất mềm và ẩm, dễ đào tổ, nên nhiều tổ mối cùng thả mối cánh ra một lúc. Phần lớn mối cánh bị chim, thằn lằn ăn mất.
Chim di cư về Việt Nam khi nào?
Nhiều loài chim di cư đi qua hoặc trú đông ở Việt Nam vào khoảng cuối thu đến mùa xuân năm sau, khi vùng phương Bắc trở lạnh. Các bãi bồi ven biển, đầm phá, vườn quốc gia là nơi dễ thấy. Hãy ngắm từ xa và không làm chim hoảng.
Mùa đông côn trùng đi đâu?
Ở miền Bắc, nhiều loài côn trùng qua đông ở dạng trứng, nhộng hoặc ấu trùng nằm trong đất, trong vỏ cây, khe tường. Một số loài vẫn hoạt động nhưng chậm chạp. Khi trời ấm lại, các chặng tiếp tục và sâu non xuất hiện cùng lộc non.
Lịch mùa trong sách có đúng với nơi mình ở không?
Lịch trong sách là khung chung, có thể lệch so với nơi bạn sống vài tuần, nhất là giữa miền núi và đồng bằng, giữa các năm nóng lạnh khác nhau. Cách tốt nhất là tự ghi ngày đầu tiên thấy mỗi sự kiện và so qua nhiều năm.