Lợn mang thai khoảng 114 ngày, người chăn nuôi hay nhớ bằng câu "ba tháng, ba tuần, ba ngày". Mỗi lứa thường khoảng tám đến mười hai con, có lứa nhiều hơn. Lợn con sinh ra mở mắt, đi được ngay, nhưng rất dễ lạnh và mỗi con sẽ chọn một vú riêng để bú suốt những tuần đầu.
Lợn là một trong số ít loài thú quen thuộc vừa đẻ nhiều con, vừa có con non phát triển khá đầy đủ lúc chào đời. Đứng cạnh một ổ lợn con, trẻ sẽ thấy cả một "xã hội nhỏ" có tranh giành, có thứ tự. Bài này kể vòng đời con lợn theo những điều nhìn thấy được, những chi tiết người chăn nuôi để ý, và cách nói với trẻ về việc lợn được nuôi để làm gì.
Lợn mẹ mang thai và chuẩn bị đẻ
Lợn mẹ trong chăn nuôi thường được gọi là lợn nái. Trong hơn ba tháng mang thai, bụng to dần, nhất là tháng cuối. Vài ngày trước khi đẻ, bầu vú căng, hai hàng vú dọc bụng nhô rõ. Gần đến giờ đẻ, có thể vắt ra vài giọt sữa ở vú.
Lợn mẹ thả ở vườn hoặc lợn rừng ngoài tự nhiên có thói quen tha cỏ, lá, rơm về một chỗ kín để làm ổ trước khi đẻ một hai ngày. Lợn nuôi trong chuồng không có gì để tha vẫn có những động tác như ủi nền, cắn song chuồng, đứng lên nằm xuống liên tục. Người chăn nuôi gọi đó là lợn "bồn chồn", dấu hiệu sắp đẻ.
Lợn đẻ khá nhanh so với số con: mỗi con cách nhau thường vài phút đến vài chục phút, cả lứa có thể xong trong vài giờ. Khác với mèo chó, lợn mẹ ít khi liếm con. Lợn con tự cựa ra khỏi màng, tự đứng dậy, lắc đầu, rồi lần theo bụng mẹ tìm vú chỉ trong ít phút sau khi ra đời.
Những ngày đầu: chuyện tranh vú và giữ vú
Mỗi con một vú. Trong vài ngày đầu, lợn con tranh nhau, xô đẩy, rồi dần dần mỗi con giữ một vú quen và cứ thế bú ở đó. Quan sát vài lần là thấy con nào cũng về đúng chỗ của mình.
Vú phía trước thường được tranh nhiều. Người chăn nuôi để ý rằng những con khoẻ hay chiếm các vú gần đầu mẹ. Con yếu, con nhỏ phải nhận vú còn lại. Vì thế trong cùng một lứa, chênh lệch cân nặng có thể ngày càng rõ.
Lợn mẹ "gọi" con bú. Lợn mẹ cho bú nhiều lần trong ngày. Trước mỗi lần cho bú, lợn mẹ phát ra tiếng ụt ịt đều đều, lợn con nghe là chạy về xếp hàng. Thời gian sữa thực sự xuống chỉ rất ngắn, nên con nào chậm chân là mất bữa.
Lợn mẹ có thể đè con. Lợn mẹ to nặng, lợn con nhỏ và hay rúc vào bụng mẹ cho ấm. Khi lợn mẹ nằm xuống bất cẩn, có thể đè trúng con. Chuồng đẻ thường có thanh chắn để lợn con có chỗ lùi ra, chính là vì lý do này.
Lợn con lớn lên theo từng chặng
Các mốc dưới đây là khoảng thường gặp ở lợn nhà, tuỳ giống và cách nuôi. Lợn nuôi tự nhiên ở vườn thường bú mẹ lâu hơn lợn ở trang trại.
| Chặng | Lợn con làm gì | Điều nhìn thấy được |
|---|---|---|
| Mới sinh | Đứng dậy, tìm vú trong ít phút | Mắt mở, lông thưa, người run khi lạnh |
| Vài ngày đầu | Mỗi con giữ một vú riêng | Xếp hàng ngay ngắn dọc bụng mẹ lúc bú |
| Khoảng 1–3 tuần | Chạy chơi, ủi đất, nhấm thử thức ăn của mẹ | Lợn con ra khỏi chỗ nằm, đuổi nhau |
| Khoảng 3–8 tuần | Ăn thức ăn nhiều hơn, bú ít dần | Lợn mẹ nằm sấp che vú, ít gọi con |
| Vài tháng tuổi | Lớn rất nhanh, ăn khoẻ | Thân dài ra, cái mõm khoẻ để ủi |
| Khoảng 6–8 tháng | Lợn cái có thể bắt đầu động dục | Vòng đời có thể quay lại từ đầu |
Lợn là loài lớn rất nhanh. Một con lợn con nặng chừng một hai cân lúc mới sinh, sau vài tháng đã nặng gấp hàng chục lần. Đây là điểm trẻ rất thích so sánh với chính mình: bé sinh ra cũng nặng khoảng ba cân nhưng phải mất nhiều năm mới lớn gấp mười lần.
Vì sao lợn con cần sưởi ấm
Lợn con mới sinh có lớp mỡ dưới da rất mỏng và lông thưa, không giữ ấm tốt như mèo chó con có lông dày. Lợn mẹ lại không nằm cong ôm con như mèo. Vì thế ở chuồng nuôi, người ta thường treo một bóng đèn sưởi hoặc làm một góc ấm có lót rơm cho lợn con nằm.
Một gia đình ở Phú Thọ kể lứa lợn con nhà mình đẻ vào đúng đợt rét đậm tháng Chạp. Đêm đầu, cả lứa nằm rúc vào nhau, run cầm cập cạnh bụng mẹ. Sáng hôm sau người nhà treo bóng đèn sưởi ở một góc, thấy lợn con kéo nhau sang nằm dưới đèn, giữa các lần bú mới chạy về phía mẹ. Đây là cách đọc nhiệt độ bằng mắt mà người chăn nuôi hay dùng.
Bạn có thể dạy trẻ đọc như vậy: lợn con nằm chồng lên nhau thành đống là đang lạnh; nằm dàn ra, mỗi con một chỗ là vừa; nằm tránh xa chỗ sưởi, thở nhanh là đang nóng. Không cần nhiệt kế, chỉ cần nhìn cách chúng nằm. Lần nào ghé chuồng, trẻ có thể ghi một chữ: lạnh, vừa hay nóng, kèm giờ và thời tiết hôm đó, sau một tuần sẽ thấy lợn con nằm thay đổi theo trời ra sao. Câu hỏi tương tự dùng được cho chó con, mèo con, gà con. Điều cần tránh là thấy lợn con nằm chồng đống rồi cho rằng chúng đang chơi đùa hay tranh chỗ, trong khi thực ra chúng đang lạnh và cần được che gió.
Cai sữa và những điều lợn con học từ mẹ
Ở trang trại, lợn con thường được tách mẹ sớm, khoảng ba đến bốn tuần tuổi, để lợn mẹ nhanh chóng đẻ lứa sau. Còn lợn thả ở vườn theo kiểu xưa thì có khi bú mẹ đến hai, ba tháng. Trong cảnh tự nhiên, cai sữa diễn ra từ từ: lợn mẹ gọi con bú thưa dần, đi ăn xa hơn, có lúc nằm sấp hẳn xuống che bầu vú.
Trong mấy tuần ở cạnh mẹ, lợn con học được nhiều thứ bằng cách bắt chước. Chúng đi theo mẹ ra chỗ ăn, ủi đất đúng chỗ mẹ ủi, nhấm thử thứ mẹ đang ăn. Một bà cụ ở Tuyên Quang nuôi lợn thả trong vườn tre kể rằng lợn con nhà bà chỉ cần vài ngày theo mẹ là biết chỗ nào có giun, chỗ nào có măng non, không ai phải dạy.
Lợn cũng có thói quen đi vệ sinh ở một góc riêng, cách xa chỗ nằm, nếu chuồng đủ rộng. Lợn con nhìn mẹ làm và làm theo. Điều này trái với suy nghĩ quen thuộc rằng lợn là con vật bẩn. Lợn chỉ bẩn khi bị nhốt quá chật, không còn chỗ tách riêng chỗ ăn, chỗ nằm, chỗ đi vệ sinh. Đây là chi tiết hay để trẻ tự kiểm khi đi xem chuồng lợn: con hãy nhìn xem lợn nằm ở đâu và đi vệ sinh ở đâu.
Lợn nhà và lợn rừng: giống và khác
Lợn nhà được thuần hoá từ lợn rừng từ rất lâu. Nhìn lợn con, trẻ có thể thấy dấu vết của tổ tiên:
- Lợn rừng con thường có sọc dọc trên lưng như quả dưa, giúp ẩn trong lùm cây; lớn lên sọc mờ dần. Lợn nhà phần lớn không còn sọc.
- Lợn rừng mẹ làm ổ kỹ trong bụi rậm, lợn nhà vẫn còn bản năng ủi nền, tha rơm trước khi đẻ.
- Lợn rừng đực có răng nanh dài cong lên, lợn nhà thường nanh ngắn hơn.
- Cả hai đều thích ủi đất bằng mõm và đầm mình trong bùn để làm mát.
- Lợn rừng là thú hoang: nếu gặp ở rừng, tuyệt đối đứng xa, nhất là khi có con non đi cùng, vì con mẹ có thể tấn công.
Ở nhiều vùng có các giống lợn địa phương lông đen hoặc lang trắng đen, lợn con nhỏ và chịu kham khổ giỏi. So sánh lợn con các giống với nhau cũng là một bài quan sát thú vị nếu trong xã có nhiều nhà nuôi: con nào nhiều lông hơn, mõm dài hay ngắn, tai dựng hay tai cụp, lứa nhà nào đông con hơn.
Lợn sống bao lâu và nói với trẻ thế nào
Nếu được nuôi đến già, lợn nhà có thể sống khoảng mười lăm năm hoặc hơn, tuỳ giống. Nhưng gần như mọi con lợn trong chăn nuôi chỉ sống vài tháng đến một năm, vì được nuôi để lấy thịt. Lợn mẹ được giữ lại lâu hơn để đẻ nhiều lứa. Vòng đời của lợn vì thế quay rất nhanh: một con lợn cái sinh ra đầu năm, đến năm sau đã có thể có đàn con của riêng mình.
Trẻ thường hỏi thẳng: "Lợn con này lớn lên rồi sẽ bị làm thịt hả mẹ?" Câu trả lời trung thực, nhẹ nhàng là đúng nhất: phần lớn lợn được nuôi để làm thức ăn cho người, và người nuôi tử tế thì cho lợn ăn sạch, ở ấm, không hành hạ. Không cần kể chi tiết, không cần doạ, cũng không cần bịa ra rằng lợn đi "sang nhà khác". Nếu trẻ không muốn ăn thịt một thời gian, đó là cảm xúc bình thường, không cần ép.
Lợn là loài thông minh, nhận ra người quen, thích được gãi lưng, biết chơi đùa. Cho trẻ nhìn thấy điều đó, trẻ sẽ hiểu vật nuôi cũng là sinh vật có cảm giác. Thử cho trẻ đứng ngoài chuồng gọi tên hoặc gõ nhẹ vào thành chuồng vào cùng một giờ mỗi ngày, vài hôm sau lợn sẽ chạy ra đón. Đó là một thí nghiệm nhỏ về trí nhớ của lợn mà không làm hại con vật nào. Khi đi xem lợn con ở quê, nhắc trẻ đứng ngoài chuồng, không thò tay vào khi lợn mẹ đang nằm cho con bú, và rửa tay bằng xà phòng sau khi về.
Câu hỏi thường gặp
Lợn mang thai bao lâu thì đẻ?
Lợn mang thai khoảng 114 ngày, người chăn nuôi hay nhớ là ba tháng, ba tuần, ba ngày. Thời gian thực tế có thể sớm hoặc muộn vài ngày tuỳ con và tuỳ giống.
Lợn nái đẻ một lứa mấy con?
Mỗi lứa thường khoảng tám đến mười hai con, có lứa ít hơn, có lứa nhiều hơn tuỳ giống, tuổi và sức khoẻ của lợn mẹ. Lứa đầu của lợn mẹ trẻ thường ít con hơn các lứa sau.
Vì sao lợn con luôn bú đúng một vú?
Trong vài ngày đầu, lợn con tranh giành rồi mỗi con giữ một vú quen. Thói quen này giúp giảm tranh nhau ở mỗi lần bú vì thời gian sữa xuống rất ngắn, con nào về đúng chỗ thì bú được ngay.
Lợn con mới đẻ có mở mắt không?
Có. Lợn con sinh ra đã mở mắt, có lông thưa và đứng dậy đi tìm vú chỉ sau ít phút. Điểm yếu của chúng là giữ nhiệt kém nên rất dễ bị lạnh trong những ngày đầu.
Vì sao lợn rừng con có sọc còn lợn nhà thì không?
Sọc dọc giúp lợn rừng con lẫn vào lùm cây, khó bị thú săn mồi nhìn thấy, lớn lên sọc mờ dần. Lợn nhà qua rất nhiều đời thuần hoá được chọn theo màu lông khác nên phần lớn không còn sọc.
Lợn sống được bao nhiêu năm?
Nếu được nuôi đến già, lợn nhà có thể sống khoảng mười lăm năm hoặc hơn tuỳ giống. Lợn trong chăn nuôi thường chỉ sống vài tháng đến một năm vì được nuôi lấy thịt.