Voi mang thai lâu nhất trong các loài thú trên cạn, khoảng 20 đến 22 tháng, gần hai năm. Mỗi lần thường chỉ đẻ một con, voi con nặng khoảng một trăm cân, đứng dậy được sau chừng một giờ và bú mẹ trong vài năm. Một con voi cái thường cách khoảng bốn, năm năm mới đẻ một lần.
Voi là ví dụ rõ nhất của kiểu sống "đẻ ít, nuôi lâu, sống lâu", ngược hẳn với chuột. Voi có thể sống khoảng sáu, bảy mươi năm, gần bằng người. Bài này đi qua vòng đời voi từ lúc trong bụng mẹ đến tuổi già, nói về đàn voi do voi cái lớn tuổi dẫn đầu, và cách xem voi sao cho có trách nhiệm với một loài ở Việt Nam chỉ còn rất ít ngoài tự nhiên.
Gần hai năm trong bụng mẹ: vì sao lâu đến thế
Voi mang thai khoảng 20 đến 22 tháng, có con ngắn hơn hoặc dài hơn một chút. Nếu một con voi mẹ mang thai đúng lúc một em bé người chào đời, thì khi voi con ra đời, em bé kia đã chập chững đi và nói được vài từ.
Một lý do dễ hiểu là kích thước: con non càng lớn, càng phải ở trong bụng mẹ lâu. Một lý do khác là bộ não. Voi con sinh ra đã có bộ não khá phát triển, đủ để nhận ra mẹ, đi theo đàn, đáp lại tiếng gọi. Con non của loài sống trong đàn đông, di chuyển nhiều, cần sẵn sàng đi theo ngay sau khi sinh, giống như bê nghé nhưng ở mức cao hơn.
Khi nói với trẻ, bạn có thể làm một phép so sánh bằng que tính hoặc hạt đậu: mỗi que là một tháng. Chuột mẹ mang thai chưa được một que. Mèo mẹ khoảng hai que. Người mẹ chín que. Voi mẹ khoảng hai mươi hai que. Xếp các hàng que cạnh nhau, trẻ tự thấy ngay sự khác biệt mà không cần nhớ con số.
Voi con chào đời và những ngày đầu
Đứng dậy trong khoảng một giờ. Voi con sinh ra nặng chừng một trăm cân, cao ngang hông người lớn. Các voi cái trong đàn đứng vây quanh, dùng vòi và chân khẽ đỡ voi con đứng dậy.
Bú bằng miệng, không bằng vòi. Nhiều trẻ đoán voi con bú bằng vòi. Thực ra voi con vắt vòi sang một bên và bú bằng miệng. Vú voi mẹ nằm ở giữa hai chân trước, gần ngực, chứ không ở bụng như trâu bò.
Chưa biết dùng vòi. Vòi voi có rất nhiều cơ, voi con mất nhiều tháng mới điều khiển được. Những tuần đầu, vòi voi con đung đưa lung tung, có khi tự giẫm lên vòi mình. Voi con còn mút vòi như trẻ con mút tay.
Cả đàn cùng trông con. Không chỉ voi mẹ, các voi cái khác trong đàn, nhất là voi cái trẻ, cũng chăm sóc voi con, che nắng, kéo con lên khi trượt xuống bùn. Người ta gọi đó là những "người dì" của voi con.
Các chặng đời voi
Các mốc dưới đây là khoảng thường gặp ở voi châu Á, loài voi có ở Việt Nam. Từng con và từng đàn có thể khác nhau khá nhiều.
| Chặng | Khoảng tuổi | Điều đáng chú ý |
|---|---|---|
| Voi sơ sinh | Vài tháng đầu | Bú mẹ hoàn toàn, chưa điều khiển được vòi |
| Voi con | Đến khoảng 2–4 tuổi | Vẫn bú mẹ, tập ăn cỏ lá, học từ cả đàn |
| Voi thiếu niên | Khoảng 4 đến 10 tuổi | Tự ăn hoàn toàn; voi đực trẻ bắt đầu chơi đẩy nhau |
| Voi đực rời đàn | Khoảng tuổi thiếu niên | Voi đực tách ra, sống một mình hoặc theo nhóm đực |
| Voi cái đẻ lứa đầu | Thường khoảng 10–15 tuổi trở lên | Ở lại đàn mẹ, đẻ cách nhau vài năm |
| Voi già | Từ khoảng 50 tuổi | Răng hàm cuối cùng mòn dần, ăn khó hơn |
So với chuột chỉ vài tuần đã tự lập, voi có tuổi thơ dài nhiều năm. Trong những năm đó, voi con học từ đàn đường đi tìm nước, chỗ có thức ăn theo mùa, cách tránh nguy hiểm, những thứ không thể có sẵn từ lúc sinh ra.
Những năm đầu đời: voi con học những gì
Trong vài năm đầu, voi con gần như không rời đàn. Nó học ăn bằng cách đưa vòi vào miệng mẹ, nếm thứ mẹ đang nhai, để biết loại lá, cỏ, vỏ cây nào ăn được. Nó học dùng vòi để hút nước, để phủ bùn, phủ bụi lên lưng chống nắng và côn trùng. Những việc tưởng đơn giản ấy voi con phải tập hàng tháng, có khi hàng năm mới thành thạo.
Voi con cũng học giao tiếp. Voi kêu bằng nhiều kiểu: tiếng rống to, tiếng kèn, và cả những tiếng rất trầm mà tai người khó nghe thấy. Voi con nghe, đáp lại, học cách gọi mẹ, cách chào các voi khác trong đàn bằng cách chạm vòi vào miệng nhau. Khi voi con kêu hoảng, cả đàn quay lại, vây thành vòng tròn, voi con được đẩy vào giữa.
Một trò chơi đơn giản cho trẻ sau khi xem phim tư liệu về voi: mỗi trẻ đóng một vai trong đàn, gồm voi cái đầu đàn, voi mẹ, voi dì, voi con. Khi "voi con" kêu, cả nhóm phải đứng vây quanh. Trẻ sẽ nhớ cách đàn voi bảo vệ con lâu hơn mọi lời giảng, và hiểu vì sao tuổi thơ dài là một lợi thế với loài này.
Đàn voi do voi cái lớn tuổi dẫn đầu
Một đàn voi thường gồm các voi cái có họ hàng với nhau cùng với con của chúng: bà, mẹ, dì, chị em, và voi con. Dẫn đầu đàn thường là một voi cái lớn tuổi, nhiều kinh nghiệm. Voi đực trưởng thành không ở lại đàn mà sống riêng, chỉ tìm đến đàn khi đến mùa sinh sản.
Voi cái đầu đàn có vai trò như cuốn sổ ghi nhớ của cả đàn: nhớ đường đến nguồn nước trong mùa khô, nhớ chỗ có thức ăn, nhận ra mối nguy. Đây là lý do khi voi cái già trong đàn bị mất, cả đàn có thể lúng túng. Kinh nghiệm sống của voi được truyền qua nhiều thế hệ bằng cách đi cùng nhau, không phải qua bản năng.
Đây là một hình ảnh đẹp để nói với trẻ về các thế hệ trong gia đình. Hỏi trẻ: trong nhà mình, ai giống con voi cái đầu đàn, người nhớ đường về quê, nhớ món ăn theo mùa, nhớ chuyện ngày xưa? Câu hỏi ấy nối vòng đời của một loài thú với chính đời sống của trẻ.
Sáu lần thay răng và những điều ít ai biết
Vòng đời của voi gắn chặt với bộ răng. Vài điều trẻ lớn thường rất thích:
- Voi thay răng hàm khoảng sáu lần trong đời. Răng mới mọc từ phía sau, đẩy dần răng cũ ra phía trước như một băng chuyền chậm.
- Khi bộ răng hàm cuối cùng mòn hết, voi già khó nhai thức ăn cứng. Người ta cho rằng đây là một lý do khiến voi già ngoài tự nhiên hay quanh quẩn gần đầm lầy, nơi có cỏ mềm.
- Ngà voi thực ra là một cặp răng cửa rất dài. Ở voi châu Á, thường chỉ voi đực có ngà dài; voi cái không có ngà hoặc chỉ có ngà ngắn khó thấy.
- Voi con cũng có ngà sữa nhỏ, rụng đi khi còn bé, rồi ngà vĩnh viễn mới mọc.
- Voi uống nước bằng cách hút vào vòi rồi phun vào miệng, không uống thẳng bằng vòi như ống hút.
Chuyện răng voi giúp trẻ hiểu "già đi" là gì ở loài vật: không phải tự nhiên mà chết, mà là cơ thể dần không làm được những việc nó từng làm. Đây là cách nói về tuổi già nhẹ nhàng và đúng sự thật.
Vì sao voi đẻ ít mà vẫn tồn tại, và vì sao giờ lại khó
Voi cái thường đẻ lứa đầu khi đã khoảng mười, mười lăm tuổi, mỗi lần một con, cách nhau khoảng bốn, năm năm. Cả đời một voi cái chỉ có thể đẻ một số ít con. Kiểu sống này vẫn giữ được loài suốt rất lâu vì voi trưởng thành hầu như không có kẻ thù tự nhiên, voi con được cả đàn bảo vệ.
Nhưng chính vòng đời chậm ấy làm voi rất khó phục hồi khi bị săn bắt, khi rừng bị chia cắt, hay khi đàn mất voi cái đầu đàn. Mất một con voi cái trưởng thành là mất nhiều năm sinh sản và cả kho kinh nghiệm của đàn. Ở Việt Nam, voi hoang dã chỉ còn rất ít, sống rải rác ở một số khu rừng, và được bảo vệ nghiêm ngặt.
Đặt cạnh bài về chuột, trẻ sẽ thấy hai đầu của một chiếc cân: chuột đẻ rất nhiều, phần lớn chết sớm, nên mất nhiều cũng nhanh hồi lại; voi đẻ rất ít, sống rất lâu, nên mất một con là tổn thất lớn. Câu hỏi để trẻ lớn tự nghĩ: loài nào dễ bị biến mất hơn khi con người phá rừng, vì sao?
Xem voi có trách nhiệm
Phần lớn trẻ Việt Nam sẽ thấy voi ở vườn thú hoặc ở các điểm du lịch vùng Tây Nguyên. Vài nguyên tắc để chuyến đi vừa vui vừa đúng:
- Ưu tiên những nơi cho xem voi đi lại, tắm, ăn tự nhiên từ khoảng cách an toàn, thay vì cưỡi voi hay xem voi làm trò.
- Không tự ý cho voi ăn, không đứng sát voi khi không có người chăm voi bên cạnh. Voi rất khoẻ, một cú vung vòi vô tình cũng nguy hiểm.
- Ở vườn thú, quan sát voi con nếu có: nó đứng gần con nào, bú lúc nào, dùng vòi ra sao.
- Không mua đồ làm từ ngà voi, lông đuôi voi hay bất cứ bộ phận nào của voi.
- Xem phim tư liệu về đàn voi hoang dã cùng trẻ, rồi hỏi trẻ thấy voi cái đầu đàn làm gì.
Trước chuyến đi, hỏi trẻ muốn tìm câu trả lời cho câu hỏi nào, ví dụ voi uống nước thế nào, voi con có rời mẹ không; có câu hỏi trong đầu, trẻ sẽ nhìn lâu và kỹ hơn. Trẻ không cần chạm vào voi để yêu voi. Đứng xa nhìn một voi con loay hoay với cái vòi của mình đã đủ làm nhiều đứa trẻ nhớ suốt cả năm.
Câu hỏi thường gặp
Voi mang thai bao lâu?
Voi mang thai khoảng 20 đến 22 tháng, gần hai năm, lâu nhất trong các loài thú sống trên cạn. Mỗi lần voi mẹ thường chỉ đẻ một con, rất hiếm khi sinh đôi.
Voi con mới sinh nặng bao nhiêu?
Voi con mới sinh nặng khoảng một trăm cân, xê dịch tuỳ con, cao ngang hông người lớn. Chỉ khoảng một giờ sau khi sinh voi con đã cố đứng dậy và tìm vú mẹ.
Voi con bú mẹ bằng vòi hay bằng miệng?
Voi con bú bằng miệng. Khi bú, voi con vắt vòi sang một bên hoặc lên trên, ngậm vú mẹ nằm giữa hai chân trước. Voi con bú mẹ trong vài năm, vừa bú vừa tập ăn cỏ lá.
Voi sống được bao nhiêu năm?
Voi có thể sống khoảng sáu, bảy mươi năm, tuỳ điều kiện sống. Ở tuổi già, bộ răng hàm cuối cùng mòn dần làm voi khó ăn thức ăn cứng.
Đàn voi do con nào dẫn đầu?
Đàn voi thường do một voi cái lớn tuổi, nhiều kinh nghiệm dẫn đầu. Đàn gồm các voi cái có họ hàng với nhau và voi con, còn voi đực trưởng thành thường sống riêng.
Vì sao voi đẻ ít mà không bị tuyệt chủng từ lâu?
Vì voi trưởng thành gần như không có kẻ thù tự nhiên và voi con được cả đàn bảo vệ, nên phần lớn voi con lớn lên được. Ngày nay voi gặp khó vì bị săn bắt và mất rừng, những thứ mà vòng đời chậm của voi không kịp bù lại.