Mọi loài thú đều bú sữa mẹ, nên con non của thú không thể sống thiếu mẹ trong một thời gian dài hay ngắn. Có ba kiểu chính: con non sinh ra nhắm mắt, trần trụi, nằm ổ (chuột, thỏ nhà, mèo, chó); con non sinh ra đã mở mắt, đứng dậy chạy theo mẹ (trâu bò, dê, ngựa); và con non được mẹ bám, bế, mang theo người (khỉ, dơi). Loài nào có bộ não lớn, phải học nhiều để sống, thì con non ở với mẹ càng lâu.
Câu hỏi "sao con mèo nhà mình mới đẻ mà con mắt nhắm tịt, còn con bê nhà hàng xóm đẻ xong đã đứng" là cánh cửa rất hay để trẻ hiểu thú lớn lên thế nào. Bài này không đi sâu vào một loài, mà đặt các loài thú quen thuộc cạnh nhau, chỉ ra quy luật chung, kèm một trò chơi phân loại và những điều nên làm khi gặp thú non một mình.
Đặt các loài thú quen thuộc cạnh nhau
Các con số là khoảng thường gặp, tuỳ giống, tuỳ loài, tuỳ điều kiện sống. Mục đích của bảng là thấy quy luật, không phải để học thuộc.
| Loài | Mang thai khoảng | Con non lúc sinh | Ở với mẹ đến khoảng |
|---|---|---|---|
| Chuột nhắt | 3 tuần | Nhắm mắt, trần trụi, nằm ổ | 3 tuần |
| Thỏ nhà | 1 tháng | Nhắm mắt, trần trụi, nằm ổ | 6–8 tuần |
| Mèo, chó | 2 tháng | Nhắm mắt, có lông, nằm ổ | 2 tháng |
| Lợn | 3 tháng 3 tuần 3 ngày | Mở mắt, đi được ngay, cần ấm | Vài tuần đến vài tháng |
| Bò | 9 tháng | Mở mắt, đứng dậy trong giờ đầu | Nhiều tháng |
| Khỉ | 5–6 tháng | Mở mắt, bám bụng mẹ | Khoảng 1 năm bú mẹ, vài năm trong đàn |
| Voi | 20–22 tháng | Mở mắt, đứng được, đi theo đàn | Vài năm bú mẹ |
| Người | 9 tháng | Mở mắt, chưa tự lật, chưa tự giữ đầu | Nhiều năm |
Nhìn cột cuối sẽ thấy: con người là loài "chậm" nhất. Một con bê vài giờ tuổi đã chạy được, còn em bé phải gần một năm mới chập chững. Đây là điểm tốt để mở đầu câu chuyện với trẻ về chính mình.
Một quy luật nữa trẻ lớn tự rút ra được từ bảng: loài nào mang thai lâu thì thường đẻ ít con mỗi lần, loài nào mang thai ngắn thì đẻ đông. Thử che cột cuối lại, cho trẻ đoán loài nào ở với mẹ lâu hơn chỉ dựa vào thời gian mang thai và kiểu con non lúc sinh, rồi mở ra so. Đoán sai cũng không sao, chỗ sai mới là chỗ đáng bàn.
Kiểu thứ nhất: nhắm mắt, nằm ổ, lớn rất nhanh
Ai thuộc kiểu này. Chuột, thỏ nhà, mèo, chó, và nhiều loài thú ăn thịt nhỏ. Con non sinh ra nhắm mắt, tai đóng, đi lại vụng về, có loài còn trần trụi chưa có lông.
Vì sao vẫn sống được. Bố mẹ của những loài này có chỗ giấu con: hang, hốc, ổ kín, hay góc nhà. Con non không cần chạy trốn, chỉ cần nằm yên, giữ ấm và bú.
Đổi lại là gì. Mang thai ngắn hơn, mỗi lứa đông con hơn, thú mẹ phải ở gần ổ nhiều. Con non lớn rất nhanh trong vài tuần, vì giai đoạn nằm ổ là giai đoạn dễ bị tổn thương.
Dấu hiệu dễ nhìn. Khi bạn thấy thú mẹ tha cỏ, nhổ lông, chui vào chỗ kín trước khi đẻ, gần như chắc chắn loài đó có con non kiểu nằm ổ. Đây là một cách tự kiểm hay cho trẻ: chỉ nhìn thú mẹ trước khi đẻ mà đoán kiểu con non. Ngược lại, bò mẹ sắp đẻ chỉ tách khỏi đàn, đứng một góc, không tha gì về làm ổ cả.
Kiểu thứ hai: mở mắt, đứng dậy, chạy theo mẹ
Ai thuộc kiểu này. Trâu, bò, dê, cừu, ngựa, hươu nai. Phần lớn là loài ăn cỏ sống ở đồng trống, không có hang để giấu con.
Vì sao phải đứng ngay. Ở nơi trống trải, con non không chạy theo mẹ được thì dễ thành mồi. Vì vậy chúng sinh ra đã khá "hoàn chỉnh": mở mắt, có lông, chân dài, đứng dậy và bú trong giờ đầu.
Đổi lại là gì. Mang thai dài hơn, mỗi lần thường chỉ một hai con. Thú mẹ dồn sức nuôi con trong bụng lâu hơn để con ra đời đã đủ sức chạy.
Có loài nằm giữa hai kiểu. Lợn con sinh ra mở mắt, đi được ngay như bê, nhưng mỗi lứa đông con và vẫn cần ổ ấm như mèo chó. Thiên nhiên không chia ô vuông rạch ròi; ba kiểu ở đây là để dễ nhìn, không phải luật cứng. Trẻ lớn tìm ra những loài "nằm giữa" như vậy là đã hiểu sâu hơn bảng phân loại.
Nhưng vẫn cần mẹ. Đứng được ngay không có nghĩa là tự lập ngay. Bê nghé vẫn bú mẹ nhiều tháng, đi sát mẹ, học từ mẹ chỗ ăn, chỗ uống. "Sinh ra đã chạy" chỉ là cách sống sót ở những ngày đầu.
Kiểu thứ ba: được mẹ bế, cõng, mang theo người
Khỉ và dơi giải quyết bài toán theo cách khác: con non không nằm ổ, cũng không tự chạy, mà bám chặt vào người mẹ. Khỉ con bám bụng rồi cưỡi lưng mẹ; dơi con bám lông mẹ, có loài được mẹ mang theo khi bay trong những ngày đầu. Ở những loài sống trên cây, trên vách hang, cách này giữ con non an toàn mà mẹ vẫn đi kiếm ăn được.
Con người, theo nghĩa nào đó, cũng thuộc kiểu "được bế": em bé không tự đi, không tự bám chắc được như khỉ con, nên bố mẹ phải bế, địu, cõng trong thời gian rất dài. Ở nhiều vùng cao Việt Nam, hình ảnh người mẹ địu con trên lưng khi lên nương chính là phiên bản người của khỉ mẹ cõng con.
Kiểu thứ ba này thường đi kèm với tuổi thơ dài và việc học nhiều. Con non ở sát mẹ hầu như mọi lúc nên có rất nhiều cơ hội nhìn, bắt chước, thử. Câu hỏi gợi tò mò cho trẻ: hồi bé con được bế, được địu nhiều nhất bởi ai? Hỏi ông bà xem hồi xưa mẹ con được địu đi những đâu?
Vì sao loài càng thông minh càng cần mẹ lâu
Có một quy luật khá rõ: loài nào sống bằng kinh nghiệm học được, chứ không chỉ bằng bản năng, thì con non ở với mẹ và với đàn lâu hơn. Chuột chỉ cần vài tuần là biết đủ để sống, vì cuộc sống của chuột ngắn và đơn giản. Voi phải nhớ đường đến nguồn nước mùa khô, khỉ phải biết hàng trăm loại thức ăn và luật lệ trong đàn, những thứ ấy cần nhiều năm để học.
Bộ não lớn cũng cần thời gian để lớn. Một con thú non có bộ não lớn không thể sinh ra với bộ não đã hoàn chỉnh, vì như vậy đầu sẽ quá to. Phần lớn sự phát triển của não diễn ra sau khi sinh, trong lúc con non còn được mẹ nuôi. Ở người, điều này rõ nhất: bộ não của trẻ tiếp tục phát triển mạnh suốt nhiều năm sau khi chào đời.
Vì vậy câu trả lời ngắn gọn cho trẻ khi trẻ hỏi "sao con phải ở với bố mẹ lâu thế, con mèo con hai tháng đã tự đi rồi": vì con người phải học nhiều thứ hơn mèo rất nhiều, như nói, đọc, nấu ăn, làm bạn, và việc học đó cần có người lớn ở bên. Đó không phải vì con người yếu hơn, mà vì con người là loài học lâu nhất.
Gặp thú non một mình ngoài tự nhiên thì làm gì
Hiểu ba kiểu con non giúp tránh một sai lầm rất phổ biến: thấy thú non một mình là nghĩ nó bị bỏ rơi, rồi nhặt về. Phần lớn trường hợp, làm vậy là hại nó. Nguyên tắc chung:
- Đứng xa quan sát, không chạm vào. Với nhiều loài, mẹ chỉ đi kiếm ăn và sẽ quay lại khi không có người ở gần.
- Giữ trẻ, chó, mèo tránh xa chỗ con non nằm.
- Nếu con non bị thương rõ ràng, nằm giữa đường nguy hiểm, hoặc mẹ đã chết ngay cạnh, liên hệ cơ quan kiểm lâm hay người có chuyên môn cứu hộ động vật trong vùng, không tự mang về nuôi.
- Không cho con non hoang dã uống sữa bò, sữa người. Mỗi loài cần sữa khác nhau, cho uống sai dễ làm chết con non.
- Không chạm tay không vào dơi, khỉ, chuột hay thú hoang bất kỳ, vì có nguy cơ bị cắn và nhiễm bệnh.
- Với vật nuôi trong nhà như mèo, chó, thỏ đẻ, cũng giữ nguyên tắc ấy trong những tuần đầu: để yên cho mẹ chăm.
Tóm lấy một con non vì thương là phản xạ rất người. Dạy trẻ dừng lại một nhịp, quan sát trước khi làm gì, là bài học có ích cả trong những việc khác ngoài chuyện động vật.
Trò chơi ghép mẹ con và xếp ba kiểu con non
Cô giáo mầm non ở Gia Lai dùng trò này cho lớp lá trong tuần chủ đề động vật, phụ huynh cũng làm được ở nhà với giấy bìa cũ:
- Vẽ hoặc in hình các cặp mẹ con: mèo mẹ và mèo con nhắm mắt, bò mẹ và bê đang đứng, khỉ mẹ và khỉ con bám bụng, thỏ mẹ và ổ thỏ con, voi mẹ và voi con.
- Cắt rời hình mẹ và hình con, xáo trộn, cho trẻ ghép từng cặp.
- Chia mặt bàn làm ba vùng: "nằm ổ", "chạy theo mẹ", "được mẹ mang theo". Trẻ đặt từng cặp vào vùng phù hợp.
- Hỏi trẻ vì sao xếp như vậy, nghe trẻ giải thích, gợi ý thêm nếu trẻ lúng túng, không nói "sai".
- Cuối cùng, cho trẻ đặt một tấm ảnh hồi bé của chính mình vào vùng trẻ nghĩ là đúng, rồi cả lớp cùng nói chuyện.
Trò chơi không có điểm số. Có trẻ sẽ đặt mình vào vùng "được mẹ mang theo", có trẻ đặt vào "nằm ổ" vì "hồi bé con nằm nôi". Cả hai đều có lý, và chính việc trẻ tự lý giải mới là điều đáng giá. Lần sau có thể thêm cặp mẹ con mới mà trẻ vừa thấy ngoài đời để trò chơi lớn dần theo trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mèo con mới sinh nhắm mắt còn bê con mở mắt?
Vì mèo thuộc nhóm thú có ổ kín để giấu con, con non chưa cần nhìn và chạy ngay. Bò sống ở đồng trống, con non phải mở mắt, đứng dậy và chạy theo mẹ từ giờ đầu để tránh bị săn.
Thú non có loài nào không cần bú mẹ không?
Không. Bú sữa mẹ là đặc điểm chung của mọi loài thú, đó là lý do chúng được gọi là thú có vú. Thời gian bú thì rất khác nhau, từ vài tuần ở chuột đến vài năm ở voi.
Vì sao con người lớn chậm hơn các loài thú khác?
Vì con người có bộ não lớn, phần lớn sự phát triển của não diễn ra sau khi sinh, và có rất nhiều điều phải học như nói, đọc, sống cùng người khác. Việc học đó cần nhiều năm có người lớn bên cạnh.
Thú non bị tách mẹ quá sớm thì sao?
Thú non tách mẹ sớm dễ bị lạnh, đói, rối loạn tiêu hoá vì chưa quen thức ăn mới, và thiếu những điều đáng lẽ học từ mẹ và anh em. Với vật nuôi, nên để con non ở với mẹ đủ thời gian cai sữa tự nhiên.
Gặp thú non nằm một mình trong bụi cỏ có nên mang về không?
Không nên. Nhiều loài để con lại một mình khi đi kiếm ăn và sẽ quay lại. Hãy đứng xa, giữ trẻ và vật nuôi tránh ra, chỉ báo cơ quan kiểm lâm hay người cứu hộ động vật khi con non bị thương rõ ràng.
Nên dạy trẻ mầm non về thú mẹ và thú con thế nào?
Bắt đầu bằng những con vật trẻ đã thấy như mèo, chó, trâu bò, rồi dùng tranh ghép mẹ con và câu hỏi mở như con nghĩ mèo con cần mẹ làm gì. Không chấm điểm, khuyến khích trẻ tự giải thích bằng lời của mình.