Mèo nhà mang thai khoảng 63 đến 67 ngày, tức chừng chín tuần, tuỳ từng con. Mèo con sinh ra nhắm mắt, tai cụp, chưa tự đi vệ sinh được; khoảng một đến hai tuần thì mở mắt, khoảng bốn tuần bắt đầu liếm thức ăn mềm và cần ở cạnh mẹ chừng tám tuần trước khi tự lập.
Phần lớn những gì xảy ra trong hai tháng đó, cả nhà đều nhìn thấy được nếu biết nhìn đúng lúc: bụng mẹ to dần, núm vú hồng lên, mẹ đi tìm góc kín, rồi từng mốc của mèo con. Bài này đi theo đúng thứ tự ấy, kèm bảng mốc theo tuần, những việc nên làm, những việc không nên làm và câu hỏi để trẻ trong nhà tự quan sát mà không làm phiền mẹ con nhà mèo.
Mèo mẹ mang thai: những thay đổi nhìn thấy được
Ba tuần đầu gần như không thấy gì. Mèo vẫn ăn, ngủ, leo trèo như cũ. Dấu hiệu rõ đầu tiên thường đến vào khoảng tuần thứ ba: núm vú hồng đậm hơn và nhô lên, người trong nhà hay gọi là "lên vú". Một số con ăn ít đi vài ngày rồi lại ăn khoẻ hơn hẳn.
Từ khoảng tuần thứ năm, bụng tròn dần ra hai bên hông, nhìn từ trên xuống thấy rõ nhất. Mèo bắt đầu ngủ nhiều, ít nhảy lên chỗ cao, thích được vuốt ve hoặc ngược lại tránh né, tuỳ tính từng con. Ở những tuần cuối, khi mèo nằm yên, đôi khi có thể thấy bụng động nhẹ, đó là mèo con cựa trong bụng.
Chuyện hay gặp: chị Hoa ở Cần Thơ thấy mèo nhà béo lên vào đầu mùa mưa, cứ nghĩ do ăn nhiều. Đến khi thấy núm vú hồng và mèo chui vào tủ quần áo nằm mới biết sắp có mèo con. Kinh nghiệm là nhìn núm vú và dáng bụng, đừng chỉ nhìn cân nặng, vì mèo ăn nhiều cũng tròn bụng nhưng tròn đều, còn mèo mang thai thì bụng xệ và phình về hai bên hông.
Dấu hiệu sắp đẻ và lúc mèo con ra đời
Khoảng một tuần trước khi đẻ, mèo mẹ đi lục lọi khắp nhà: chui vào tủ, gầm giường, thùng giấy, giỏ quần áo. Đây là hành vi làm ổ, mèo đang tìm chỗ tối, ấm, ít người. Một hai ngày trước khi đẻ, nhiều con bỏ ăn, kêu nhiều hơn, bám chủ hoặc ngược lại trốn biệt.
Khi chuyển dạ, mèo nằm nghiêng, thở nhanh, liếm vùng bụng dưới. Mỗi mèo con ra đời trong một lớp màng mỏng, mèo mẹ liếm rách màng, cắn đứt dây rốn và liếm mạnh để mèo con bắt đầu thở và kêu. Khoảng cách giữa các con thường từ vài chục phút đến một hai tiếng, có lứa kéo dài nửa ngày. Một lứa thường vài con, lứa đầu của mèo trẻ hay ít con hơn.
Việc của người trong nhà lúc này là tắt bớt đèn, giữ trẻ nhỏ và các con vật khác tránh xa, ngồi ở khoảng cách đủ để thấy mà không xen vào. Trẻ lớn có thể ngồi xem cùng người lớn nếu giữ im lặng, đây là cảnh sinh nở thật mà ít đứa trẻ thành phố được thấy.
Bảng mốc của mèo con theo từng tuần
Các mốc dưới đây là khoảng thường gặp, xê dịch vài ngày tuỳ từng con, số con trong lứa và sức của mèo mẹ. Mèo con trong cùng một lứa cũng không lớn đều nhau.
| Thời điểm | Mèo con làm được gì | Bạn nhìn thấy gì |
|---|---|---|
| Mới sinh | Bò tìm vú mẹ bằng mùi và hơi ấm, kêu chí chí | Mắt nhắm, tai cụp sát đầu, cuống rốn còn dính |
| Khoảng 1–2 tuần | Mở mắt, thường chưa nhìn rõ | Mắt màu xanh xám, cuống rốn đã rụng |
| Khoảng 3 tuần | Đứng lên, đi chập chững, bắt đầu mọc răng sữa | Tai dựng lên, mèo con ngó ra ngoài ổ |
| Khoảng 4–5 tuần | Liếm thức ăn mềm, chơi vờn nhau, tập dùng chỗ đi vệ sinh | Mèo mẹ bắt đầu rời ổ lâu hơn |
| Khoảng 6–8 tuần | Ăn được thức ăn của mèo con, chạy nhảy, leo trèo | Mèo mẹ cho bú ít dần, đôi khi gạt con ra |
| Khoảng 3–4 tháng | Thay răng sữa bằng răng vĩnh viễn | Có thể thấy chiếc răng nhỏ rơi trên sàn |
Màu mắt cuối cùng của mèo con thường lộ ra sau vài tuần, khi màu xanh xám ban đầu nhạt dần. Đây là chi tiết trẻ rất thích theo dõi: chụp một tấm ảnh mắt mỗi tuần rồi xếp cạnh nhau là thấy rõ.
Những tuần đầu: mèo mẹ làm gì và vì sao
Liếm mèo con liên tục. Mèo con mới sinh chưa tự đi tiểu, đi ngoài được. Mèo mẹ liếm vùng bụng và mông để kích thích việc này, đồng thời giữ ổ sạch. Vì vậy trong khoảng ba tuần đầu, ổ mèo hầu như không có mùi, dù có cả lứa con.
Nằm cong người quanh đàn con. Mèo con chưa tự giữ ấm được, phải dựa vào thân mẹ và vào nhau. Bạn sẽ thấy chúng chồng lên nhau thành một đống, đó là cách giữ nhiệt, không phải chen lấn.
Chuyển ổ. Nhiều mèo mẹ ngoạm gáy từng con mang sang chỗ khác sau vài ngày, nhất là khi ổ cũ bị người đi lại, bị sáng hoặc bị sờ vào nhiều. Đây là hành vi bình thường, không có nghĩa mèo mẹ bỏ con.
Rời ổ một lúc rồi quay lại. Mèo mẹ cần ăn, uống và đi vệ sinh. Mèo con nằm yên một mình mười, hai mươi phút là chuyện thường. Đừng vội bế ra ngoài vì nghĩ chúng bị bỏ rơi.
Việc nên làm và việc không cần làm
Phần lớn mèo mẹ tự lo được. Việc của người trong nhà chủ yếu là giữ yên và giữ ấm, còn lại thì quan sát.
- Nên: chuẩn bị một thùng giấy lót khăn cũ ở góc khuất, ít người qua lại, trước ngày dự sinh khoảng một tuần, rồi để mèo tự chọn có vào hay không.
- Nên: để nước sạch và thức ăn gần ổ để mèo mẹ không phải đi xa.
- Nên: gọi bác sĩ thú y nếu mèo mẹ rặn lâu mà không ra con, chảy máu nhiều, hoặc lả đi sau khi sinh.
- Không cần: tắm cho mèo con, cắt móng, hay lau người mèo con bằng khăn ướt. Mèo mẹ tự làm hết.
- Không nên: bế mèo con đi khoe hàng xóm trong hai tuần đầu, vì mèo mẹ dễ chuyển ổ ra chỗ khó tìm hơn.
- Không nên: cho mèo con uống sữa bò. Nhiều mèo không tiêu hoá được, dễ đi ngoài lỏng.
Sai lầm phổ biến nhất là thương quá hoá phiền: cả nhà thay nhau ngồi canh ổ, bật đèn soi, sờ từng con. Mèo mẹ thấy bất an thì chuyển ổ, có khi chui vào gầm tủ hay trần nhà, lúc đó mới thật sự khó chăm.
Cai sữa và lúc mèo con tự lập
Cai sữa không diễn ra trong một ngày. Khoảng tuần thứ tư, mèo con bắt đầu tò mò với bát ăn của mẹ, liếm thử, dẫm chân vào. Khoảng tuần thứ sáu, chúng ăn được nhiều hơn và bú ít đi. Đến khoảng tuần thứ tám, phần lớn mèo con đã ăn thức ăn là chính. Mèo mẹ tự điều chỉnh bằng cách nằm sấp che vú, bỏ đi chỗ khác, hoặc khẽ gạt con ra.
Cũng trong giai đoạn này, mèo con học từ mẹ cách dùng chỗ đi vệ sinh, cách rình, vồ, cào. Những trò vờn nhau trong lứa là cách tập cắn nhẹ: con nào cắn mạnh quá sẽ bị anh em kêu ré và bỏ chơi. Vì thế người nuôi lâu năm thường khuyên để mèo con ở cùng mẹ và anh em đủ khoảng tám tuần trở lên, thay vì tách sớm.
Mèo cái có thể bắt đầu động dục từ khoảng năm, sáu tháng tuổi, tuỳ con và tuỳ mùa. Vòng đời của mèo vì thế quay rất nhanh: một con mèo con sinh đầu năm, cuối năm đã có thể làm mẹ. Đây là lý do nhiều gia đình đi hỏi bác sĩ thú y về việc hạn chế sinh sản cho mèo, chuyện cần bàn riêng với người có chuyên môn.
Cho trẻ quan sát mèo con mà không làm phiền
Bé Na 8 tuổi ở Huế ghi nhật ký lứa mèo con nhà mình suốt mùa hè. Cách cả nhà thống nhất với bé khá đơn giản và áp dụng được cho hầu hết gia đình:
- Hai tuần đầu chỉ nhìn từ xa một bước chân, không thò tay vào ổ.
- Mỗi ngày nhìn một lần vào giờ cố định, ví dụ sau bữa tối, ghi một dòng: con nào đã mở mắt, con nào đã đứng được.
- Đặt tên theo màu lông để dễ ghi: con mướp, con trắng đốm, con đen.
- Khi mèo con tự bò ra khỏi ổ, khoảng tuần thứ ba trở đi, mới ngồi xuống sàn để chúng tự tới gần.
- Rửa tay trước và sau khi chạm mèo con, không hôn mèo, không để mèo liếm mặt.
- Câu hỏi gợi tò mò: vì sao mèo con nằm chồng lên nhau? Vì sao mắt mèo con lúc đầu toàn màu xanh? Mèo mẹ làm sao biết đủ con khi chuyển ổ?
Nhật ký của trẻ không cần đẹp, không chấm điểm. Một dòng chữ nguệch ngoạc kèm hình vẽ cái tai dựng lên đã đủ để trẻ nhớ mèo con lớn theo thứ tự nào.
Từ mèo con đến mèo già: cả vòng đời một con mèo nhà
Sau giai đoạn mèo con, mèo lớn rất nhanh trong năm đầu, đến khoảng một tuổi thì gần đạt kích thước trưởng thành. Từ khoảng một đến bảy tuổi là thời sung sức nhất: nhanh nhẹn, tò mò, săn mồi giỏi. Từ khoảng bảy, tám tuổi trở đi, mèo ngủ nhiều hơn, ít leo trèo hơn, lông có thể xỉn và mỏng đi.
Mèo nhà được chăm sóc tốt thường sống khoảng mười hai đến mười lăm năm, có con sống lâu hơn. Mèo sống ngoài đường, phải tự kiếm ăn và tránh xe cộ, thường có đời sống ngắn hơn nhiều. Khi nói với trẻ về điều này, bạn có thể dùng chính cuộc đời con mèo trong nhà làm ví dụ: con mèo đang nằm phơi nắng ở hiên kia từng là một mèo con nhắm mắt, rồi sẽ có lúc già đi và mất, như mọi sinh vật.
Một cách tự kiểm nhỏ cho trẻ lớn: thử vẽ vòng đời con mèo thành một vòng tròn với năm điểm, gồm mèo mẹ mang thai, mèo con nhắm mắt, mèo con tập ăn, mèo trưởng thành, mèo già. Nếu vẽ được và kể được mỗi điểm dài khoảng bao lâu, trẻ đã hiểu vòng đời một loài thú còn rõ hơn đọc thuộc định nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Mèo mang thai bao lâu thì đẻ?
Mèo nhà thường mang thai khoảng 63 đến 67 ngày, tức khoảng chín tuần, có con sớm hoặc muộn vài ngày. Vì ít ai biết chính xác ngày mèo phối giống, cách đáng tin hơn là theo dõi núm vú hồng lên và bụng to dần.
Mèo con bao nhiêu ngày thì mở mắt?
Phần lớn mèo con mở mắt trong khoảng một đến hai tuần sau khi sinh, không phải mọi con trong lứa cùng mở một ngày. Lúc mới mở mắt thường có màu xanh xám và mèo con chưa nhìn rõ ngay.
Mèo mẹ ngoạm con đi chỗ khác có phải muốn bỏ con không?
Không. Chuyển ổ là hành vi bình thường của mèo mẹ, thường xảy ra khi ổ cũ bị làm phiền, có mùi lạ hoặc quá sáng. Bạn chỉ cần giữ yên chỗ ở mới và tránh sờ vào mèo con.
Khi nào có thể bế mèo con lên tay?
Nên đợi đến khoảng tuần thứ ba, khi mèo con đã tự bò ra khỏi ổ và mèo mẹ không còn gầm gừ khi có người lại gần. Bế nhẹ, sát mặt đất, trong thời gian ngắn và rửa tay trước sau.
Mèo con bao lâu thì tách khỏi mẹ được?
Mèo con thường cai sữa dần trong khoảng từ tuần thứ tư đến tuần thứ tám. Nhiều người nuôi lâu năm khuyên để mèo con ở với mẹ và anh em ít nhất khoảng tám tuần để chúng học đủ thói quen ăn uống và chơi.
Mèo nhà sống được bao nhiêu năm?
Mèo nhà được chăm sóc tốt thường sống khoảng mười hai đến mười lăm năm, có con sống lâu hơn. Mèo sống ngoài đường thường có tuổi đời ngắn hơn nhiều vì thiếu ăn, bệnh tật và tai nạn.