Đọc sơ đồ vòng đời là tìm chặng bắt đầu, đi theo chiều mũi tên qua từng giai đoạn, và nhận ra chỗ mũi tên quay về chặng đầu, nơi thế hệ mới bắt đầu. Mỗi hình là một giai đoạn, mỗi mũi tên là một lần chuyển sang giai đoạn kế tiếp, còn vòng tròn cho biết con đường ấy lặp lại qua các thế hệ.
Phần khó không nằm ở việc đọc theo mũi tên mà ở những điều sơ đồ không vẽ ra: kích thước thật, thời gian mỗi chặng, số con chết dọc đường, nơi sống thay đổi ra sao. Trẻ đọc sơ đồ rất nhanh nhưng hay hiểu sai đúng những chỗ ấy. Bài này đi qua các thành phần, cách đọc từng bước, những cái bẫy của hình vẽ và câu hỏi để kiểm xem trẻ đã đọc đúng chưa.
Các thành phần của một sơ đồ vòng đời
Hình các giai đoạn. Mỗi hình là một dạng sống: trứng, con non, con trưởng thành, đôi khi thêm chặng nhộng hay nòng nọc có chân. Số hình thường từ ba đến sáu. Ít hình chưa chắc là vòng đời đơn giản, có thể người vẽ đã gộp bớt cho gọn.
Mũi tên. Mũi tên chỉ chiều thời gian, từ giai đoạn trước sang giai đoạn sau. Mũi tên không bao giờ quay ngược: con bướm không thể thành con sâu lại. Nếu một sơ đồ có mũi tên hai chiều giữa hai giai đoạn, nhiều khả năng đó là lỗi vẽ.
Mũi tên khép vòng. Mũi tên nối con trưởng thành về chặng đầu là mũi tên quan trọng nhất, vì nó cho biết con trưởng thành sinh ra thế hệ mới. Trẻ hay bỏ qua mũi tên này khi kể lại.
Chữ chú thích. Tên giai đoạn, đôi khi kèm thời gian như “khoảng ba ngày”. Thời gian ghi trong sơ đồ là mức thường gặp, có thể nhanh hoặc chậm tuỳ nhiệt độ và tuỳ loài.
Nền và bối cảnh. Một số sơ đồ vẽ thêm mặt nước, chiếc lá, mặt đất. Phần nền này cho biết giai đoạn nào sống ở đâu, ví dụ trứng ếch nổi dưới nước còn ếch con ngồi trên bờ. Đây là thông tin quý nhưng hay bị đọc lướt.
Đọc một sơ đồ theo sáu bước
Khi đứng trước một sơ đồ lạ, bạn và trẻ có thể đọc theo thứ tự dưới đây. Mỗi bước chỉ mất vài giây, nhưng đi đủ sáu bước thì ít khi hiểu sai.
- Đọc tên loài ở giữa hoặc trên đầu sơ đồ. Cùng là “con ếch” nhưng mỗi loài có thể khác nhau đôi chút.
- Tìm chặng bắt đầu, thường là trứng, hạt hoặc bào tử. Nếu sơ đồ không đánh dấu, hãy tìm hình nhỏ nhất, đơn giản nhất.
- Đi theo mũi tên, đọc to tên từng giai đoạn. Trẻ nhỏ có thể chỉ tay vào từng hình.
- Dừng ở mỗi mũi tên và hỏi: từ hình này sang hình kia, cái gì đã thay đổi? Mọc chân, mất đuôi, có cánh, đổi chỗ sống?
- Tìm mũi tên khép vòng và nói rõ: con trưởng thành đẻ trứng, trứng ấy là thế hệ mới.
- Đọc nền: giai đoạn nào ở dưới nước, giai đoạn nào trên lá, giai đoạn nào trong đất.
Với trẻ lớp một, lớp hai, chỉ cần làm bước hai, ba và năm. Từ lớp ba trở lên, bước bốn và sáu mới là chỗ trẻ thật sự học được điều mới.
Những điều sơ đồ không nói, và vì sao hay bị hiểu sai
Kích thước bị vẽ bằng nhau. Trong nhiều sơ đồ, quả trứng ếch to bằng con ếch. Thực tế trứng ếch nhỏ như hạt đậu xanh nằm trong khối thạch. Trẻ chưa từng thấy trứng thật sẽ tưởng trứng ếch to như trứng gà. Khi đọc, hãy nói thêm: “Trứng thật nhỏ hơn đầu ngón tay út của con nhiều.”
Thời gian bị vẽ đều nhau. Mỗi mũi tên dài bằng nhau, nhưng các chặng dài ngắn rất khác. Ở ve sầu, chặng dưới đất có thể kéo dài nhiều năm, còn chặng trên cây chỉ vài tuần. Sơ đồ vòng tròn không thể hiện được điều đó.
Số lượng bị giấu đi. Sơ đồ vẽ một quả trứng thành một con ếch, như thể quả trứng nào cũng sống tới lớn. Thực tế ếch đẻ cả khối trứng, phần lớn bị ăn mất hoặc chết trên đường. Chỉ một số ít thành ếch trưởng thành.
Con trưởng thành chỉ có một hình. Nhiều loài có con đực, con cái khác nhau; sơ đồ thường chỉ vẽ một con. Trẻ có thể hỏi “con nào đẻ trứng?”, đó là câu hỏi hay, đáng trả lời.
Có loài không vẽ được thành một vòng gọn. Cây ăn quả ra hoa kết quả nhiều năm liền, ong và kiến sống thành tổ có ong chúa, kiến chúa. Những vòng đời ấy bị đơn giản hoá rất nhiều khi vẽ thành bốn hình. Khi gặp, nói với trẻ rằng sơ đồ chỉ là bản rút gọn.
Lớp 3 ở Nghệ An đọc sơ đồ con ếch
Giả sử thầy Lâm dạy lớp 3 ở Nghệ An. Tháng Năm, sau mấy trận mưa đầu hè, ếch kêu ran ngoài đồng. Thầy dán một sơ đồ vòng đời con ếch lên bảng: khối trứng, nòng nọc, nòng nọc có chân sau, ếch con còn đuôi, ếch trưởng thành. Thầy hỏi lớp: “Con nòng nọc này to bằng chừng nào?” Gần nửa lớp giơ tay áng chừng bằng bàn tay, vì trong hình nòng nọc to gần bằng con ếch.
Thầy không sửa ngay. Chiều hôm đó, thầy dẫn lớp ra mương nước cạnh sân trường, nơi có sẵn đám nòng nọc. Các bạn đứng trên bờ, chỉ nhìn, không xuống nước, không vớt. Có bạn kêu lên: “Nhỏ hơn đốt ngón tay em!” Về lớp, thầy cho các nhóm sửa sơ đồ bằng cách vẽ thêm một ngón tay cạnh từng hình để so kích thước.
Buổi học không có điểm số, nhưng cả lớp nhớ một bài học quan trọng hơn mọi định nghĩa: sơ đồ là bản đồ, không phải ảnh chụp. Từ đó, mỗi khi gặp sơ đồ mới, nhiều bạn tự hỏi “trong đời thật nó to bằng nào”. Đó chính là thói quen của người đọc sơ đồ giỏi, và thói quen ấy dùng được cả khi đọc bản đồ địa lý, hình vẽ cơ thể người hay sơ đồ chuỗi thức ăn sau này.
Sơ đồ vòng đời của cây đọc khác sơ đồ con vật thế nào
Sơ đồ vòng đời cây thường vẽ: hạt, hạt nảy mầm, cây con, cây trưởng thành, hoa, quả, rồi quay về hạt. Đọc theo mũi tên thì giống hệt sơ đồ con vật, nhưng có ba chỗ cần nói thêm với trẻ. Chỗ thứ nhất: hoa và quả không phải là một “con” mới, chúng là một phần của cây mẹ. Thế hệ mới chỉ bắt đầu khi hạt rơi xuống đất và nảy mầm. Trẻ hay nghĩ bông hoa là một giai đoạn giống như con nhộng, tức là cả cây biến thành hoa, nên cần chỉ cho trẻ thấy cây vẫn còn nguyên khi đang ra hoa.
Chỗ thứ hai: với cây lâu năm như xoài, bưởi, nhãn, sơ đồ vòng tròn chỉ kể một lượt. Thực tế cây ra hoa, đậu quả, rồi nghỉ, rồi năm sau lại ra hoa trên cùng thân. Nếu bạn có cây ăn quả trong vườn, hãy cho trẻ vẽ thêm một vòng nhỏ quanh chặng hoa và quả để thể hiện lượt lặp hằng năm. Chỗ thứ ba: có cây mọc lại từ củ, từ cành giâm, từ thân bò như khoai lang, rau muống. Những con đường ấy không có trong sơ đồ hạt, nhưng vẫn là cách cây sinh ra cây mới. Gặp sơ đồ cây, hãy hỏi trẻ “ngoài hạt, nhà mình còn thấy cây này mọc lại bằng cách nào không”, câu trả lời thường làm cả nhà bất ngờ.
Các dạng sơ đồ hay gặp và khi nào dùng
Không phải sơ đồ vòng đời nào cũng vẽ thành vòng tròn. Mỗi dạng có cái mạnh, cái yếu riêng. Nhận ra dạng sơ đồ giúp bạn biết nên đọc thêm điều gì.
| Dạng sơ đồ | Hợp với | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Vòng tròn | Côn trùng, ếch nhái, cây một năm | Thấy rõ ý lặp lại qua thế hệ | Giấu thời gian và kích thước thật |
| Hàng ngang có trục thời gian | Ve sầu, cây lúa theo từng tháng | Thấy chặng nào dài, chặng nào ngắn | Ý quay vòng kém rõ, trẻ dễ tưởng là hết |
| Vòng tròn có nhánh | Ong, kiến, cây ăn quả | Thể hiện được nhiều đường đi | Rối mắt với trẻ nhỏ |
| Vòng tròn kèm nền nơi sống | Muỗi, chuồn chuồn, ếch | Thấy giai đoạn nào ở nước, ở cạn | Hình nhỏ, chú thích dày |
Với trẻ nhỏ, bắt đầu bằng vòng tròn đơn giản. Khi trẻ đã kể lại trôi chảy, đưa thêm sơ đồ hàng ngang của cùng loài để trẻ thấy cùng một vòng đời có thể vẽ theo hai cách và mỗi cách kể một phần sự thật.
Nếu sách của con chỉ có một dạng, bạn có thể tự vẽ dạng còn lại lên mặt sau tờ giấy. Việc chuyển từ vòng tròn sang hàng ngang buộc cả người lớn lẫn trẻ phải nghĩ xem chặng nào dài, chặng nào ngắn, và đó là lúc câu hỏi hay xuất hiện.
Câu hỏi kiểm xem trẻ đã đọc sơ đồ đúng chưa
Sau khi đọc xong một sơ đồ, bạn hỏi vài câu dưới đây. Trẻ trả lời được bằng lời của mình nghĩa là đã hiểu, không cần dùng đúng chữ trong sách.
- Chặng nào là chặng bắt đầu? Con nhận ra bằng cách nào?
- Mũi tên nào nối về thế hệ mới? Con chỉ thử.
- Từ chặng thứ hai sang chặng thứ ba, cái gì đã đổi khác?
- Giai đoạn nào sống dưới nước, giai đoạn nào sống trên cạn?
- Trong đời thật, quả trứng to bằng hình vẽ không?
- Nếu con bỏ một hình ra khỏi vòng tròn, chuyện gì sẽ xảy ra với cả vòng?
Câu cuối là câu hay nhất. Trẻ sẽ tự nói ra rằng thiếu một chặng thì không có thế hệ sau. Không chấm điểm câu trả lời, chỉ hỏi thêm “vì sao con nghĩ vậy” khi trẻ trả lời lệch, rồi cùng quay lại nhìn sơ đồ.
Nếu trẻ trả lời trôi chảy cả sáu câu, hãy đổi vai: để trẻ tự đặt câu hỏi cho bạn về một sơ đồ khác. Trẻ đặt được câu hỏi hay về sơ đồ thì đã đọc sơ đồ tốt hơn nhiều người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Sơ đồ vòng đời bắt đầu đọc từ đâu?
Bắt đầu từ chặng đầu tiên, thường là trứng, hạt hoặc bào tử, rồi đi theo chiều mũi tên. Nếu sơ đồ không đánh dấu chặng đầu, hãy tìm hình nhỏ và đơn giản nhất, đó thường là điểm khởi đầu của vòng.
Vì sao sơ đồ vẽ trứng ếch to bằng con ếch?
Vì người vẽ muốn mọi hình đều rõ, nên phóng to những giai đoạn nhỏ. Đây là quy ước vẽ, không phải kích thước thật. Khi đọc với trẻ, nên nói thêm kích thước thật hoặc cho trẻ xem trứng ếch ngoài thực tế nếu có dịp.
Sơ đồ vòng đời có ghi thời gian không?
Một số sơ đồ ghi thời gian từng chặng, thường kèm chữ khoảng. Con số ấy là mức thường gặp và có thể thay đổi theo nhiệt độ, theo loài. Nhiều sơ đồ không ghi thời gian vì muốn tập trung vào thứ tự giai đoạn.
Trẻ lớp mấy thì đọc được sơ đồ vòng đời?
Trẻ lớp một đã kể được thứ tự các hình khi đi theo mũi tên. Từ lớp ba, trẻ bắt đầu nhận ra những điều sơ đồ không vẽ như kích thước, thời gian và nơi sống, đó là lúc nên đặt câu hỏi sâu hơn.
Có nên cho trẻ tô màu sơ đồ in sẵn không?
Tô màu sơ đồ in sẵn giúp trẻ nhỏ làm quen với các giai đoạn, nhưng không thay được quan sát thật. Nếu có thể, sau khi tô hãy cho trẻ tìm xem ngoài đời giai đoạn nào nhìn thấy được và vẽ thêm điều mình thấy vào cạnh hình.
Sơ đồ có mũi tên hai chiều là đúng hay sai?
Trong vòng đời, các giai đoạn chỉ đi một chiều theo thời gian, nên mũi tên hai chiều giữa hai giai đoạn thường là lỗi vẽ. Ngoại lệ hiếm gặp ở một số sinh vật biển, nhưng với các loài quen thuộc quanh nhà thì không có.