SanSinh.comSản Sinh
Các loài thú quen thuộc

Dơi đẻ con hay đẻ trứng: vòng đời loài thú biết bay và cách xem dơi lúc chạng vạng

Dơi là thú: đẻ con, nuôi con bằng sữa, thường mỗi năm chỉ một con. Dơi con bám mẹ, tập bay sau vài tuần. Cách xem dơi lúc chạng vạng mà không chạm vào.

Silhouettes of small bats flying over a pond lined with coconut palms at dusk in the Mekong Delta, orange sky reflected on water, wide shot from the bank

Dơi đẻ con, không đẻ trứng. Dơi là thú, không phải chim: có lông mao, dơi mẹ mang thai, đẻ con và cho con bú sữa. Phần lớn các loài dơi mỗi năm chỉ đẻ một con, có loài đẻ hai. Dơi con bám chặt vào mẹ hoặc ở lại nơi trú cùng đàn, sau vài tuần mới tập bay.

Dơi là loài thú duy nhất bay được thật sự, bằng đôi cánh là lớp da căng giữa các ngón tay rất dài. Vòng đời của dơi đi ngược hẳn với chuột, loài cùng cỡ: đẻ ít, nuôi con kỹ, sống lâu. Bài này kể vòng đời dơi theo những gì bạn có thể tận mắt thấy ở Việt Nam, giải đáp những câu trẻ hay hỏi, và nói rõ luật an toàn: nhìn dơi thì được, chạm vào dơi thì không.

Bằng chứng dơi là thú, trẻ tự kiểm được

Câu hỏi "dơi là chim hay chuột" xuất hiện ở hầu hết trẻ lên sáu, lên bảy. Thay vì trả lời ngay, có thể cho trẻ tự đối chiếu qua ảnh hoặc phim tư liệu:

  • Thân dơi phủ lông mao như chuột, không có lông vũ như chim.
  • Cánh dơi là da mỏng căng giữa các ngón tay, nhìn kỹ sẽ thấy các ngón dài như nan quạt. Cánh chim là lông vũ cắm trên xương tay.
  • Dơi có răng, chim không có răng.
  • Dơi mẹ có vú, dơi con bú sữa. Chim mẹ mớm mồi cho con.
  • Dơi không làm tổ, không đẻ trứng. Dơi mẹ đẻ con và để con bám vào người hoặc treo cùng đàn ở nơi trú.
  • Dơi có tai ngoài rõ, nhiều loài tai rất to; chim chỉ có lỗ tai giấu dưới lông.

Nếu trẻ đánh dấu được bốn, năm điểm trong danh sách này, trẻ đã tự kết luận dơi là thú bằng bằng chứng, không phải bằng học thuộc. Cách học này nhớ lâu hơn nhiều.

Dơi mẹ mang thai và đàn "nhà trẻ" trong hang

Thời gian mang thai của dơi khác nhau nhiều theo loài, thường kéo dài vài tháng, lâu hơn hẳn so với chuột cùng cỡ. Ở nhiều loài, khi gần đến mùa sinh, dơi cái tụ lại thành đàn riêng ở một hang, một hốc cây hay một mái nhà ấm, người ta gọi là đàn sinh sản. Chỗ đông dơi mẹ giữ ấm cho nhau và cho đàn con.

Dơi mẹ đẻ trong tư thế treo, có loài lật ngược người lại, đỡ con bằng màng da giữa hai chân. Dơi con mới sinh to so với mẹ, có loài nặng bằng khoảng một phần tư cân nặng của mẹ, và lập tức bám chặt vào lông mẹ, tìm vú bú. Đây là lý do dơi chỉ đẻ được một con: mang thêm một con nữa thì dơi mẹ khó mà bay nổi.

Khi dơi mẹ đi kiếm ăn ban đêm, ở nhiều loài dơi con được để lại treo thành cụm trong hang. Lúc về, dơi mẹ tìm đúng con mình giữa hàng trăm con nhờ tiếng kêu và mùi. Nếu bạn từng nghe một hang dơi rì rào tiếng kêu chí chít lúc rạng sáng, đó chính là cảnh mẹ con tìm nhau.

Vòng đời dơi so với chuột cùng cỡ

Đặt dơi cạnh chuột là cách dễ nhất để thấy hai "chiến lược sống" của thú nhỏ. Các con số là khoảng thường gặp, khác nhiều giữa các loài dơi.

Điểm so sánhDơi nhỏ ăn côn trùngChuột nhắt
Số con mỗi lứaThường 1, có loài 2Thường 5–8
Số lứa mỗi nămThường 1Nhiều lứa nếu đủ ăn
Con non lúc sinhLớn so với mẹ, bám mẹ ngayRất nhỏ, trần trụi, nằm ổ
Bắt đầu tự lậpSau vài tuần, khi bay và tự săn mồi đượcKhoảng 3 tuần tuổi
Tuổi thọNhiều loài sống trên mười nămNgoài tự nhiên thường dưới một năm

Tuổi thọ dài của dơi là điều làm cả các nhà khoa học ngạc nhiên: một con thú nhỏ chỉ bằng vài ngón tay mà có thể sống lâu như chó, mèo. Một phần lời giải là dơi ít kẻ thù khi bay đêm và trú ở nơi khó tiếp cận, nên loài này "đầu tư" vào ít con nhưng sống lâu.

Dơi con lớn lên: từ bám mẹ đến tập bay

Những ngày đầu: bám mẹ. Dơi con dùng móng chân và móng ngón cái bám chặt vào lông mẹ, ngậm vú. Ở một số loài, dơi mẹ mang con theo khi bay trong vài ngày đầu.

Vài ngày đến vài tuần: treo cùng đàn. Dơi con lớn nhanh, đến lúc mẹ không mang nổi thì ở lại nơi trú. Cánh dài ra dần, lông mọc dày.

Tập bay. Dơi con vỗ cánh tại chỗ khi đang treo, rồi bay những vòng ngắn trong hang, trong mái nhà. Đây là lúc dễ thấy dơi non rơi xuống đất, vì chưa bay giỏi.

Tự kiếm ăn. Dơi con theo đàn ra ngoài và học săn côn trùng hoặc tìm quả chín. Một thời gian sau vẫn có thể quay về bú mẹ.

Trưởng thành. Nhiều loài dơi phải mất khoảng một năm hoặc lâu hơn mới bắt đầu sinh sản. Vòng đời chậm như vậy làm đàn dơi khó phục hồi khi bị săn bắt hoặc mất hang.

Treo ngược, ngủ ngày và những tháng lạnh

Dơi ngủ ban ngày, treo ngược đầu ở trần hang, hốc cây, dưới mái lá, gầm cầu. Chân dơi có cấu tạo đặc biệt: khi dơi thả lỏng, sức nặng cơ thể kéo các móng khép chặt lại, nên dơi treo cả ngày mà không mỏi, thậm chí dơi chết đôi khi vẫn còn treo. Muốn bay, dơi chỉ cần buông chân, rơi xuống một đoạn rồi mở cánh, không phải lấy đà như chim.

Ở miền Bắc, khi mùa đông lạnh và ít côn trùng, nhiều loài dơi ăn côn trùng giảm hoạt động hẳn, có loài ngủ đông trong hang, thân nhiệt hạ thấp để tiết kiệm năng lượng. Lúc này nếu bị đánh thức, dơi tiêu tốn rất nhiều năng lượng dự trữ và có thể không sống qua mùa lạnh. Đó là một lý do nữa để không vào hang dơi vào mùa đông.

Ở miền Nam ấm quanh năm, dơi hoạt động gần như suốt năm, nhưng số lượng bay ra mỗi tối vẫn thay đổi theo mùa mưa, mùa khô và mùa quả chín. Câu hỏi gợi tò mò cho trẻ: dơi ở chỗ mình có bay ra vào những tối lạnh không? Mùa nào thấy nhiều dơi nhất? Ghi chép vài tháng là trẻ tự có câu trả lời.

Dơi quả và dơi ăn côn trùng: hai lối sống

Ở Việt Nam có nhiều loài dơi, nhưng trẻ dễ phân biệt hai nhóm. Dơi quả to hơn, mõm dài như mõm cáo, mắt to, đêm đến bay tới các cây có quả chín như ổi, nhãn, chuối, sung. Dơi ăn côn trùng nhỏ hơn, mõm ngắn, tai to, bay lượn nhanh, đổi hướng liên tục quanh đèn đường, mặt ao, ngọn tre lúc chạng vạng.

Dơi ăn côn trùng định hướng chủ yếu bằng tiếng vang: phát ra tiếng kêu rất cao, người không nghe được, rồi nghe tiếng dội lại để biết con mồi ở đâu. Dơi quả lớn thì phần nhiều dựa vào mắt và mũi. Vì vậy dơi ăn côn trùng bay theo kiểu chao đảo, đột ngột rẽ ngang, còn dơi quả bay thẳng, chậm, vỗ cánh đều.

Cả hai nhóm đều có ích. Dơi ăn côn trùng ăn rất nhiều sâu bọ, muỗi, bướm đêm mỗi đêm. Dơi quả giúp thụ phấn cho một số cây và mang hạt đi xa qua phân. Ông ngoại của bé Vy ở Cần Thơ có vườn nhãn, mỗi mùa quả chín lại thấy dơi quả về, ông bảo cháu: "Nó ăn mấy quả trên ngọn, nhưng cây sung ngoài bờ mương là do nó trồng đó." Cách nói ấy giúp trẻ thấy con vật không chỉ có hại hay có lợi.

Xem dơi lúc chạng vạng: các bước cho cả nhà

Không cần đi hang. Hầu hết vùng quê và nhiều khu phố có cây xanh đều có dơi. Chọn một buổi tối trời quang, không mưa:

  1. Ra ngoài khoảng mười lăm phút trước khi trời tối hẳn, đứng ở chỗ thoáng gần ao, vườn cây, hay dưới cột đèn đường có nhiều côn trùng.
  2. Nhìn lên nền trời còn sáng ở phía tây, bóng dơi sẽ hiện rõ hơn trên nền sáng.
  3. Đếm xem trong năm phút có bao nhiêu lần dơi bay qua; ghi lại giờ đầu tiên thấy dơi.
  4. Để ý kiểu bay: chao đảo đột ngột là dơi ăn côn trùng; bay thẳng, to, về phía cây có quả là dơi quả.
  5. Lặp lại vài tối vào mùa khác nhau, so sánh số lần dơi bay qua.
  6. Không chiếu đèn pin mạnh thẳng vào dơi, không ném đồ, không dùng vợt.

Đây là một nhật ký quan sát mà trẻ thành phố cũng làm được. Kết quả không có đúng sai, trẻ chỉ ghi và so sánh. Phát hiện như "mùa mưa có nhiều dơi hơn" hay "tối có gió ít thấy dơi" đều là kết luận tự rút ra rất đáng khen.

Luật an toàn với dơi: chỉ nhìn, không chạm

Dơi có thể mang virus gây bệnh dại và những mầm bệnh khác cho người. Vì vậy trong mọi hoàn cảnh:

  • Không bắt dơi, không nuôi dơi, không cầm dơi bằng tay không dù là dơi con hay dơi đã chết.
  • Gặp dơi rơi xuống đất ban ngày, giữ trẻ và vật nuôi tránh xa, để dơi tự bò lên chỗ cao rồi bay đi khi trời tối. Nếu phải di chuyển, người lớn đeo găng dày hoặc dùng hộp úp lên, không sờ trực tiếp.
  • Nếu bị dơi cắn hoặc cào, dù vết rất nhỏ, rửa ngay dưới vòi nước với xà phòng thật lâu và đến cơ sở y tế để được tư vấn tiêm phòng.
  • Không vào hang dơi khi không có người hướng dẫn, không đốt lửa, khói gần hang. Đàn dơi bị phá có thể bỏ hang và rất khó quay lại.
  • Không ăn thịt dơi, không mua bán dơi.

Nhiều loài dơi được pháp luật bảo vệ. Khi không chắc một loài có được bảo vệ hay không, nguyên tắc đơn giản là để yên tất cả. Dơi trong mái nhà gây phiền thì hỏi cơ quan kiểm lâm hoặc người có chuyên môn, không tự bịt kín khi dơi con còn ở bên trong.

Câu hỏi thường gặp

Dơi đẻ con hay đẻ trứng?

Dơi đẻ con. Dơi là loài thú: dơi mẹ mang thai, đẻ con và cho con bú sữa. Phần lớn loài dơi mỗi năm chỉ đẻ một con, một số loài đẻ hai.

Dơi có phải là chim không?

Không. Dơi có lông mao, có răng, có vú và đẻ con nên là thú. Cánh dơi là lớp da căng giữa các ngón tay dài, khác hẳn cánh chim là lông vũ cắm trên xương.

Dơi sống được bao nhiêu năm?

Nhiều loài dơi nhỏ sống được trên mười năm, có loài lâu hơn nhiều, dài hơn hẳn chuột cùng cỡ. Tuổi thọ cụ thể khác nhau nhiều giữa các loài dơi.

Vì sao dơi ngủ treo ngược?

Treo ngược giúp dơi cất cánh nhanh: chỉ cần thả chân là rơi xuống và bay luôn, không phải chạy lấy đà như chim. Chân dơi có cấu tạo để bám mà không tốn sức, nên dơi treo cả ngày được.

Nhặt được dơi con rơi xuống đất thì làm gì?

Không cầm bằng tay không. Giữ trẻ và vật nuôi tránh xa, để dơi tự bò lên chỗ cao và bay đi khi trời tối. Nếu cần di chuyển, người lớn đeo găng dày, và ai bị cắn hay cào phải đi cơ sở y tế.

Dơi có ích gì không?

Có. Dơi ăn côn trùng ăn rất nhiều sâu bọ, muỗi, bướm đêm mỗi đêm, còn dơi quả giúp thụ phấn và phát tán hạt cho nhiều loài cây. Vì vậy đàn dơi khoẻ mạnh là dấu hiệu tốt cho vườn tược.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138