SanSinh.comSản Sinh
Nói với trẻ về sinh, lớn và mất

Câu hỏi gợi tò mò cho trẻ theo mùa: 40 câu về sinh, lớn và mất quanh năm ở Việt Nam

Mùa mưa có ếch kêu và nấm mọc, mùa nắng có ve sầu lột xác, cuối năm có chim di cư. Câu hỏi gợi tò mò cho từng mùa, cách hỏi để trẻ tự quan sát, tự tìm lời đáp.

father and son standing at the edge of a flooded rice field after rain, son pointing at frog eggs floating near the bank, cloudy evening light, wide shot

Câu hỏi gợi tò mò là câu hỏi không có đáp án sẵn trong đầu trẻ mà phải ra nhìn mới trả lời được, và mỗi mùa ở Việt Nam có những thứ riêng để hỏi: mùa mưa có ếch kêu, nấm mọc, mối bay; mùa nắng có ve sầu lột xác; cuối năm có chim di cư và lá bàng đỏ. Hỏi đúng lúc, đúng chỗ thì trẻ tự đi tìm câu trả lời.

Dưới đây là khoảng bốn mươi câu chia theo bốn quãng trong năm, kèm cách hỏi để trẻ không cảm thấy đang bị kiểm tra, cách ghi lại câu trả lời và những câu nên tránh. Mùa được chia theo khí hậu chung; miền Bắc rõ bốn mùa, miền Nam và Tây Nguyên rõ mùa mưa và mùa khô, nên bạn xê dịch theo nơi mình sống.

Câu hỏi gợi tò mò khác câu hỏi kiểm tra ở đâu

Câu "Con ếch có mấy chân?" là câu kiểm tra: người lớn biết đáp án, trẻ trả lời đúng hoặc sai. Câu "Tối nay ếch kêu ở đâu, mình thử đi theo tiếng kêu xem?" là câu gợi tò mò: chưa ai biết, và trả lời bằng cách đi xem. Câu loại thứ hai làm trẻ muốn bước ra khỏi nhà; câu loại thứ nhất, hỏi nhiều, làm trẻ thấy học như thi.

Ba dấu hiệu của một câu hỏi tốt: trả lời bằng quan sát chứ không bằng trí nhớ; có nhiều câu trả lời chấp nhận được; và dẫn tới câu hỏi tiếp theo. "Con nghĩ con sâu này sẽ thành con gì?" thoả cả ba: trẻ đoán, rồi phải chờ và xem, rồi thấy bướm hay ngài thì lại hỏi tiếp "sao nó khác con bướm hôm trước?".

Cô giáo lớp 3 ở Cần Thơ dùng một quy ước đơn giản: mỗi tuần dán một câu hỏi lên góc lớp, ai thấy gì liên quan thì kể vào giờ sinh hoạt cuối tuần. Không có ai đúng ai sai, chỉ có ai đã thấy gì. Sau một học kỳ, góc lớp có hai mươi câu hỏi, và học sinh bắt đầu tự đặt câu hỏi cho tuần sau.

Đầu năm, tháng 1 đến tháng 3: lộc non, tổ chim, hoa nở

Miền Bắc đang cuối đông sang xuân, có mưa phùn; miền Nam giữa mùa khô. Đây là lúc cây cối và chim chóc bắt đầu một vòng mới.

  • Cành bàng trụi lá trước ngõ, con thấy chồi nhỏ ở đâu? Tuần sau chồi to bằng gì?
  • Con chim sẻ ngậm cọng rơm bay đi đâu? Mình đứng xa nhìn xem tổ ở chỗ nào, nhưng không lại gần nhé.
  • Hoa đào, hoa mai sau Tết rụng cánh rồi, phía dưới còn lại gì?
  • Vì sao con ong đậu hoa này mà không đậu hoa kia?
  • Trong chậu cây ban công có mầm cây lạ mọc lên, hạt đó từ đâu bay tới?
  • Mưa phùn mấy hôm, bức tường sau nhà có gì xanh xanh mới mọc?
  • Gà mái nhà bà nằm ổ mãi không đứng dậy, nó đang làm gì? Mình đếm ngày xem bao lâu thì có gà con.
  • Lá non của cây này màu gì? Có giống màu lá già không?
  • Con sâu trên cây chanh tuần trước đâu rồi? Mình tìm quanh cành xem có cái nhộng nào không.
  • Ở miền Nam đang khô, vũng nước sau nhà còn không? Những con vật sống ở đó đi đâu?

Câu về tổ chim luôn kèm lời dặn đứng xa. Chim bố mẹ thấy người lảng vảng gần tổ có thể bỏ tổ. Đây là câu hỏi để nhìn, không phải để lại gần.

Tháng 4 đến tháng 6: ve sầu, đom đóm, mưa đầu mùa

Nắng nóng lên, rồi những cơn mưa đầu mùa đến. Đây là quãng nhiều tiếng kêu và nhiều cuộc ra đời nhất trong năm.

  • Con ve sầu kêu ở cây nào? Mình thử tìm dưới gốc, trên thân cây xem có cái vỏ ve rỗng nào không.
  • Cái vỏ ve sầu này rách ở chỗ nào? Con ve chui ra từ chỗ đó rồi đi đâu?
  • Sau trận mưa đầu mùa, những con có cánh bay quanh bóng đèn là con gì? Sáng ra cánh rụng đầy sàn là vì sao?
  • Tối nay mình tắt đèn ngoài hiên xem có đom đóm không? Vì sao ở phố mình ít thấy đom đóm?
  • Mưa xong, tiếng ếch ở đâu nhiều nhất? Tiếng kêu to vậy để làm gì?
  • Sáng nay vũng nước ngoài ruộng có những chấm đen trong lớp nhầy, đó là gì? Mai mình ra xem nó thay đổi thế nào.
  • Nòng nọc trong vũng hôm nay đã có chân chưa? Chân nào mọc trước?
  • Con chuồn chuồn đậu trên đầu cọc, nó bắt cái gì để ăn?
  • Vì sao kiến chuyển trứng lên chỗ cao trước khi mưa?
  • Cây phượng nở hoa rồi, sau hoa sẽ là gì? Quả phượng to bằng cái gì?

Vũng nước, mép ruộng là chỗ quan sát hay nhất mùa này nhưng cũng có rủi ro: đứng ở bờ cứng, có người lớn đi cùng, không lội xuống nước sâu, rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào nước và đất. Ếch nhái có da nhạy cảm, chỉ nhìn, không bắt cầm.

Tháng 7 đến tháng 9: mùa mưa, nấm mọc, lúa lớn

Giữa mùa mưa ở phần lớn cả nước. Đất ẩm, nhiều thứ mọc lên rất nhanh và cũng tàn rất nhanh.

  • Sau đêm mưa, ở gốc cây có cái ô nhỏ màu trắng mọc lên. Mai nó còn không? Mình chỉ nhìn, không chạm, không hái.
  • Lật mặt dưới cái nấm (người lớn dùng que gạt) có những đường gì? Bụi mịn rơi ra từ đó là gì?
  • Ruộng lúa tuần này cao hơn tuần trước bao nhiêu? Mình lấy cái que đánh dấu xem.
  • Con ốc bò lên thân lúa để lại những chùm trứng màu hồng, đó là loại ốc gì? Vì sao bác nông dân lo khi thấy nó?
  • Vì sao giun bò lên mặt đường sau mưa to?
  • Chuồn chuồn bay thấp sát mặt ruộng, có phải sắp mưa không? Mình đếm thử mấy lần xem có đúng không.
  • Con nhện giăng tơ giữa hai cành, sáng ra có hạt nước đọng không? Hôm sau tơ còn không?
  • Bánh mì để quên ba ngày mọc lông xanh xám, cái đó là gì? Mình nhìn qua túi kín, không mở ra ngửi.
  • Vũng nước có nòng nọc hồi tháng 5 giờ còn nòng nọc không? Ếch con đi đâu?
  • Rêu trên bậc thềm mùa này dày hơn hay mỏng hơn mùa khô?

Câu về nấm phải luôn kèm luật: nhìn, chụp ảnh, vẽ, nhưng không hái, không chạm rồi đưa tay lên miệng, và không bao giờ ăn nấm mọc dại, kể cả khi trông giống nấm ở chợ. Câu về ốc có trứng màu hồng mở ra chuyện loài ngoại lai: ốc bươu vàng được đưa từ nơi khác về, ăn hại lúa, nên không bao giờ thả ốc, cá hay rùa nuôi ra ao hồ.

Tháng 10 đến tháng 12: chim di cư, lá đổi màu, cuối vụ

Miền Bắc chuyển lạnh, miền Trung vào mùa mưa lớn, miền Nam cuối mùa mưa. Nhiều vòng đời khép lại, nhiều con vật lên đường.

  • Đàn chim bay thành hình chữ V trên trời chiều, chúng bay về hướng nào? Vì sao bay thành hàng như vậy?
  • Vì sao chim én, cò ở đồng nhiều hơn vào mùa này?
  • Lúa chín vàng rồi, hạt lúa sẽ thành gì? Nếu để rơi xuống ruộng thì sao?
  • Lá bàng bắt đầu đỏ ở ngọn hay ở gốc trước?
  • Ve sầu mùa hè giờ không còn kêu nữa, chúng đi đâu? Con ve con đang ở đâu?
  • Con mèo nhà mình nằm phơi nắng nhiều hơn mùa hè, vì sao?
  • Bông cỏ may bám vào ống quần, hạt cỏ đi theo mình về nhà để làm gì?
  • Cây trong chậu ngừng ra hoa, cây đang nghỉ hay cây bị bệnh? Mình làm sao để biết?
  • Đom đóm, ếch nhái mùa này im hẳn, chúng trốn ở đâu khi trời lạnh?
  • Năm nay mình đã thấy vòng đời nào trọn vẹn từ đầu đến cuối?

Câu cuối cùng là câu khép năm. Mở lại sổ quan sát, ảnh chụp, sách tranh đã làm và cùng trẻ kể lại. Trẻ thấy một năm của mình có biết bao điều đã sinh ra, lớn lên và mất đi, mà không cần ai giảng thành bài.

Ghi câu hỏi và câu trả lời ở đâu

Câu hỏi hay mà không ghi thì tuần sau cả nhà quên mất đã hẹn xem gì. Cách đơn giản nhất là một cuốn sổ bìa cứng để ở cửa ra vào hoặc góc học tập, mỗi trang chia ba cột: câu hỏi, con đoán gì, mình thấy gì. Cột cuối để trống cho tới ngày ra xem lại. Trẻ chưa biết viết thì vẽ vào cột giữa, người lớn ghi ngày.

Nhà có điện thoại, mỗi lần ra xem thì chụp một tấm ảnh cùng góc, đặt tên album theo câu hỏi. Ảnh chụp cách nhau vài ngày là bằng chứng mà trẻ đặt cạnh câu đoán của mình để tự kiểm, không cần ai nói đúng sai.

Ở lớp, cô dùng một tấm bìa lớn chia bốn quãng trong năm, mỗi câu hỏi là một mẩu giấy dán vào quãng đó. Khi có học sinh trả lời được bằng quan sát, dán thêm một mẩu tranh vẽ bên cạnh. Cuối năm, tấm bìa thành bản đồ những gì cả lớp đã thấy.

Đừng biến sổ thành nhiệm vụ hằng ngày bắt buộc. Có tuần không ghi gì cũng không sao; sổ là chỗ giữ lại niềm vui đã có, không phải bài tập về nhà.

Cách hỏi để trẻ không thấy bị kiểm tra

Hỏi khi đang đứng trước vật thật. Câu hỏi về ve sầu hỏi dưới gốc cây đang có ve kêu, không hỏi trên bàn ăn. Trẻ nhìn thấy thì muốn biết; nghe suông thì chỉ đoán cho xong.

Đoán trước, kiểm sau. Mời trẻ đoán và ghi lại câu đoán, rồi hẹn ngày ra xem. Đoán sai không sao, đó là phần vui nhất khi được kiểm. Bé Su 7 tuổi ở Lào Cai đoán tổ chim trong mái hiên có ba chim non; hai ông cháu đứng ở góc sân xa, chờ lúc chim mẹ tha mồi về và đếm những cái mỏ há ra, thấy bốn cái, bé reo lên vì "gần đúng".

Nhận câu trả lời lạ. Trẻ nói "chuồn chuồn bay thấp vì nó mỏi cánh". Đáp: "Hay đấy, mình thử tìm xem còn lý do nào khác." Không bác bỏ ngay.

Thừa nhận khi chính mình không biết. "Bố cũng không biết, mình cùng hỏi cô giáo, cùng tìm sách" dạy trẻ rằng không biết là chuyện bình thường và có cách để biết.

Không đếm số câu trả lời đúng. Không chấm điểm, không thi xem anh hay em trả lời nhiều hơn. Câu hỏi để mở ra, không để xếp hạng.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi gợi tò mò khác câu hỏi kiểm tra như thế nào?

Câu hỏi kiểm tra có đáp án người lớn đã biết, trẻ trả lời đúng hoặc sai. Câu hỏi gợi tò mò phải ra quan sát mới trả lời được, có nhiều câu trả lời chấp nhận được và thường dẫn tới câu hỏi tiếp theo.

Ở thành phố ít cây thì hỏi trẻ những gì?

Chậu cây ban công, hàng cây ven đường, công viên, con thạch sùng trên tường, kiến trong bếp, chim sẻ trên dây điện đều đủ. Câu hỏi về bánh mì mốc trong túi kín, hạt đậu nảy mầm trong cốc làm được ngay trong căn hộ.

Mỗi ngày nên hỏi trẻ bao nhiêu câu?

Một hai câu là đủ, hỏi đúng lúc đang đứng trước vật thật. Hỏi dồn nhiều câu làm trẻ mệt và thấy như đang làm bài. Một câu hay có thể dùng cả tuần, mỗi ngày ra xem một lần.

Trẻ hỏi lại mà người lớn không biết trả lời thì sao?

Nói thật là chưa biết, rồi cùng tìm: hỏi giáo viên, đọc sách, quan sát thêm vài lần. Trẻ học được cách tìm câu trả lời, điều quý hơn một đáp án có sẵn. Đừng bịa cho xong.

Có cần ghi lại câu trả lời của trẻ không?

Nên ghi ngắn vào một cuốn sổ chung: ngày, câu hỏi, câu đoán của trẻ và điều thấy được sau đó. Cuối năm đọc lại, trẻ thấy mình đã quan sát được nhiều thứ. Ghi bằng tranh với trẻ chưa biết viết.

Quan sát tổ chim với trẻ thế nào cho đúng?

Chỉ nhìn từ xa, không chạm vào tổ, không trèo lên, không lấy trứng hay chim non. Đứng lâu gần tổ có thể làm chim bố mẹ bỏ tổ, nên mỗi lần chỉ xem ngắn rồi đi chỗ khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138