Vòng đời các sinh vật quanh ta chia thành ba kiểu dễ nhận ra bằng mắt: lớn dần, con non giống bố mẹ thu nhỏ; đổi dạng một phần, con non gần giống nhưng chưa có cánh; và đổi dạng hoàn toàn, con non khác hẳn và phải qua một chặng nằm im là nhộng. Ếch nhái có kiểu đổi dạng riêng của chúng, từ nòng nọc sống dưới nước lên ếch con sống trên cạn.
Không cần thuộc định nghĩa để phân loại. Chỉ cần nhìn con non và hỏi ba câu: nó có giống bố mẹ không, nó có cánh chưa, nó có qua chặng nằm im không. Bài này đưa ra bảng nhận dạng, ví dụ một buổi ra sân của lớp học, các bước tự phân loại và những chỗ học sinh, cả người lớn, hay nhầm.
Bảng nhận dạng ba kiểu vòng đời ngoài thực tế
Bảng dưới xếp theo những gì mắt thấy được, không theo lý thuyết. Mỗi dòng có ví dụ quen thuộc ở Việt Nam để bạn đem ra vườn đối chiếu.
| Kiểu | Con non trông thế nào | Có chặng nằm im không | Ví dụ quanh nhà |
|---|---|---|---|
| Lớn dần | Giống bố mẹ thu nhỏ, chỉ khác tỉ lệ đầu, chân, lông | Không | Gà, vịt, mèo, chó, thằn lằn, thạch sùng, rùa, nhện |
| Đổi dạng một phần | Gần giống bố mẹ nhưng cánh còn là mầm nhỏ, lột xác nhiều lần để lớn | Không | Châu chấu, cào cào, dế, gián, bọ xít, ve sầu, chuồn chuồn |
| Đổi dạng hoàn toàn | Khác hẳn bố mẹ: sâu, giòi, ấu trùng mềm | Có, là nhộng | Bướm, ngài, ruồi, muỗi, bọ rùa, ong, kiến |
| Kiểu riêng của ếch nhái | Nòng nọc có đuôi, thở bằng mang, sống dưới nước | Không nằm im, đổi dạng dần | Ếch, nhái, cóc, chẫu chàng |
Trong sách, hai kiểu giữa được gọi là biến thái không hoàn toàn và biến thái hoàn toàn. Hai chữ này dùng cho côn trùng. Ếch nhái cũng đổi dạng nhưng người ta thường chỉ gọi chung là biến thái, không chia hoàn toàn hay không hoàn toàn. Còn chuồn chuồn là trường hợp đặc biệt: ấu trùng sống dưới nước nên trông khá khác con trưởng thành, nhưng vẫn không có chặng nhộng nên vẫn xếp vào kiểu đổi dạng một phần.
Một buổi ra sân của lớp 4 ở Cần Thơ
Giả sử cô Thảo dạy lớp 4 ở Cần Thơ. Đầu mùa mưa, bãi cỏ sau trường mọc dày, cào cào con nhảy lách tách. Cô chia lớp thành sáu nhóm, mỗi nhóm một kính lúp và một tờ giấy ghi ba câu hỏi: “Con này có giống con lớn không? Có cánh chưa? Mình đoán nó có nằm im thành nhộng không?” Luật duy nhất là chỉ nhìn, không bắt, không ngắt lá có con vật đang bám.
Nhóm của Khoa thấy một con cào cào nhỏ màu xanh, không bay được, chỉ nhảy. Trên lưng có hai mẩu nhỏ như vảy. Cả nhóm đoán đó là cánh chưa mọc xong. Nhóm của Vy phát hiện một con sâu xanh trên lá cây chùm ngây ven tường và một cái nhộng màu nâu treo dưới lá bên cạnh. Nhóm của Huy thì gặp con thằn lằn con chạy dọc chân tường, trông y như con lớn chỉ nhỏ hơn.
Về lớp, cô vẽ ba cột lên bảng và cho các nhóm tự dán hình vào cột mình nghĩ là đúng. Không nhóm nào bị chấm điểm; cô chỉ hỏi thêm khi có nhóm dán lệch. Cuối buổi, lớp tự đặt tên ba cột theo cách của mình: “lớn lên y nguyên”, “mọc cánh dần”, “ngủ một giấc rồi đổi hẳn”. Tên do trẻ tự đặt nhớ lâu hơn chữ trong sách, và đến khi gặp lại chữ biến thái ở các lớp trên, trẻ đã có hình ảnh sẵn để gắn vào.
Năm bước tự phân loại khi gặp một con vật lạ
Gặp một con vật nhỏ chưa biết tên, bạn và trẻ vẫn đoán được kiểu vòng đời của nó bằng các bước sau. Đi theo thứ tự, dừng ở bước nào có câu trả lời chắc chắn.
- Xem con vật có xương sống không. Gà, cá, ếch, thằn lằn, mèo có; sâu, bọ, nhện, ốc thì không. Phần lớn động vật có xương sống quanh nhà lớn dần, trừ ếch nhái đổi dạng từ nòng nọc.
- Nếu không có xương sống, đếm chân. Sáu chân là côn trùng, tám chân là nhện. Nhện lớn dần qua nhiều lần lột xác, không có nhộng.
- Nếu là côn trùng còn nhỏ, xem lưng có mầm cánh không. Có mầm cánh, dáng giống con lớn: kiểu đổi dạng một phần.
- Nếu con non mềm, không cánh, dáng như con sâu hay con giòi và sống khác chỗ hoặc ăn khác thứ với con lớn: nhiều khả năng là kiểu đổi dạng hoàn toàn.
- Kiểm lại bằng cách tìm chặng nhộng hoặc kén quanh đó, hoặc quay lại xem sau vài ngày. Nếu không chắc, ghi “chưa biết” vào sổ, như vậy vẫn là quan sát tốt.
Các bước này đủ dùng cho côn trùng và con vật nhỏ quanh nhà, nhưng không phải chìa khoá phân loại khoa học. Với cua, tôm, ốc biển và nhiều sinh vật biển, con non có thể trôi nổi trong nước và trông khác hẳn bố mẹ, nên bạn chỉ dùng bảng này cho những gì gặp trên cạn và trong ao.
Những chỗ hay nhầm khi phân loại
Thấy lột xác là tưởng đổi dạng hoàn toàn. Tằm lột xác mấy lần trong lúc làm sâu mà vẫn là con tằm, chỉ to dần. Châu chấu cũng lột xác nhiều lần. Lột xác là cách lớn lên của loài có vỏ cứng bên ngoài; điều quyết định kiểu đổi dạng hoàn toàn là có chặng nhộng hay không.
Cho nhện vào nhóm côn trùng. Nhện có tám chân, cơ thể hai phần, không có cánh và không qua nhộng. Nhện con nở ra từ bọc trứng đã giống nhện mẹ thu nhỏ. Đây là ví dụ tốt cho kiểu lớn dần ở loài không có xương sống.
Nghĩ kiến thợ nhỏ là kiến con. Kiến thợ đi kiếm ăn là con trưởng thành, nhỏ hay lớn tuỳ loại thợ. Kiến non là những ấu trùng trắng mềm và nhộng nằm sâu trong tổ. Khi tổ bị động, kiến thợ tha những hạt trắng chạy đi; đó chính là ấu trùng và nhộng.
Coi nòng nọc là cá con. Nòng nọc có đuôi và bơi như cá, nhưng sau đó mọc chân sau, chân trước, đuôi tiêu dần và lên cạn. Cá con thì vẫn là cá suốt đời. Nhìn kỹ vài tuần là trẻ tự phân biệt được, không cần giải thích trước.
Nghĩ chuồn chuồn kim mới lột là con muỗi to. Ở ao, trẻ đôi khi thấy những con nhỏ mảnh bám cỏ và tưởng là muỗi to. Thật ra ấu trùng chuồn chuồn sống dưới nước, khi lên cạn lột thành con trưởng thành mảnh mai; muỗi thì có vòi và chân dài khác hẳn.
Vì sao lại có loài phải đổi dạng hoàn toàn
Câu hỏi này trẻ lớp năm, lớp sáu rất hay hỏi, và có một cách trả lời bằng quan sát chứ không cần lý thuyết. Hãy nhìn con sâu và con bướm cùng loài. Con sâu bò chậm, ăn lá cả ngày, thân phình to lên rất nhanh. Con bướm thì bay xa, hút mật hoa, tìm bạn và đẻ trứng ở cây khác. Hai dạng sống hai cuộc đời khác nhau, ăn hai thứ khác nhau, nên mẹ và con không tranh nhau thức ăn.
Ở loài lớn dần như châu chấu, con non và con lớn cùng ăn lá cỏ, cùng sống trên một bãi. Chúng không có chặng nhộng nhưng cũng không cần tách hẳn đời sống. Hai cách đều chạy được, mỗi cách hợp với một lối sống.
Bạn có thể cho trẻ tự kiểm ý này: tìm xem giòi ruồi ăn gì, ruồi trưởng thành đậu ở đâu; ấu trùng bọ rùa ăn gì, bọ rùa trưởng thành ăn gì. Ở bọ rùa, cả ấu trùng lẫn con trưởng thành của nhiều loài đều ăn rệp, nên ví dụ này lại cho thấy quy luật không tuyệt đối. Chính chỗ không tuyệt đối ấy là bài học hay: tự nhiên có xu hướng, không có luật cứng.
Gợi ý đi tìm cả ba kiểu trong một buổi chiều
Nếu muốn trẻ thấy cả ba kiểu trong cùng một buổi, bạn có thể đi một vòng quanh nhà hoặc sân trường và tìm những chỗ sau. Nhớ mang theo kính lúp nếu có, mặc áo dài tay khi lội cỏ, và rửa tay khi về.
- Chân tường, góc trần nhà: thạch sùng, thằn lằn đủ cỡ, đại diện kiểu lớn dần.
- Bãi cỏ, ruộng rau: cào cào, châu chấu non chưa có cánh, đại diện kiểu đổi dạng một phần.
- Mặt dưới lá cây có múi, giàn bầu bí, hàng rào: sâu non và nhộng bướm, đại diện kiểu đổi dạng hoàn toàn.
- Cây rau bị rệp: tìm ấu trùng bọ rùa trông như con sâu nhỏ có gai, và bọ rùa trưởng thành tròn bóng ngay gần đó.
- Vũng nước ruộng, mương sau mưa: nòng nọc, đại diện kiểu đổi dạng của ếch nhái. Chỉ nhìn, không vớt mang về.
- Tổ ong, tổ kiến lửa: chỉ đứng xa nhìn, tuyệt đối không chọc, vì ong và kiến lửa đốt rất đau.
Ghi mỗi loài tìm được vào đúng cột trong sổ. Thiếu cột nào thì hẹn buổi sau, đừng ép phải đủ. Mùa mưa thường dễ tìm đủ cả ba kiểu hơn mùa khô.
Mỗi kiểu vòng đời cần ghi sổ khác nhau
Biết kiểu vòng đời trước khi quan sát giúp bạn không bỏ lỡ chặng quan trọng. Mỗi kiểu có một thời điểm dễ trôi qua mà không ai thấy, và một thứ đáng ghi nhất.
| Kiểu | Nên ghi gì | Chặng dễ bỏ lỡ | Mẹo |
|---|---|---|---|
| Lớn dần | Kích thước so với vật quen như ngón tay, que diêm; màu lông, vảy thay đổi | Lúc nở hoặc lúc mới sinh, thường vào ban đêm hay sáng sớm | Chụp ảnh cùng một góc mỗi tuần để so |
| Đổi dạng một phần | Mầm cánh dài dần, số lần thấy xác lột | Lần lột cuối cùng thành con có cánh | Tìm xác lột bám trên lá, thân cây quanh chỗ quan sát |
| Đổi dạng hoàn toàn | Ngày sâu ngừng ăn, ngày hoá nhộng, màu nhộng đổi | Lúc con trưởng thành chui ra, thường chỉ trong ít phút | Nhộng sẫm màu hoặc trong dần là sắp nở, ghé xem nhiều lần trong ngày |
| Ếch nhái | Ngày thấy chân sau, chân trước, đuôi ngắn dần | Lúc ếch con rời nước lên bờ | Quan sát mép vũng nước vào sáng sớm sau đêm mưa |
Với kiểu đổi dạng hoàn toàn, nhiều gia đình kể rằng theo dõi con sâu cả tuần mà sáng ra chỉ còn cái vỏ nhộng rỗng. Đó không phải thất bại. Vỏ nhộng rỗng vẫn là bằng chứng chặng cuối đã diễn ra, và trẻ vẫn ghi được ngày ấy vào sổ.
Câu hỏi thường gặp
Biến thái hoàn toàn và không hoàn toàn khác nhau ở điểm nào dễ thấy nhất?
Điểm dễ thấy nhất là chặng nhộng. Kiểu hoàn toàn có chặng nhộng nằm im và con non trông khác hẳn con trưởng thành, như sâu và bướm. Kiểu không hoàn toàn không có nhộng, con non giống con lớn nhưng chưa có cánh đầy đủ, như châu chấu non.
Ếch có phải biến thái hoàn toàn không?
Hai chữ hoàn toàn và không hoàn toàn thường chỉ dùng cho côn trùng. Ếch nhái cũng đổi dạng rất rõ từ nòng nọc thành ếch con, nhưng không có chặng nằm im như nhộng, nên người ta gọi chung là biến thái ở lưỡng cư.
Con gián có nhộng không?
Không. Gián nở ra từ trứng thành gián non trông giống gián lớn nhưng chưa có cánh, rồi lột xác nhiều lần để lớn. Đây là kiểu đổi dạng một phần, cùng nhóm với châu chấu, dế và bọ xít.
Thằn lằn có biến thái không?
Không. Thằn lằn, thạch sùng, rắn, rùa nở ra từ trứng đã có dáng giống bố mẹ, chỉ nhỏ hơn và lớn dần lên. Chúng thuộc kiểu lớn dần, giống chim và thú, dù cũng sinh ra từ trứng.
Kén và nhộng có phải là một không?
Không hẳn. Nhộng là con vật đang ở chặng nằm im để đổi dạng. Kén là lớp tơ mà một số loài như tằm, nhiều loài ngài nhả ra bọc quanh nhộng. Nhộng bướm thường treo trần dưới lá, không có kén bọc ngoài.
Nên dạy kiểu vòng đời từ lớp mấy?
Từ mẫu giáo lớn trẻ đã phân biệt được con non giống hay không giống bố mẹ. Chữ biến thái để dành tới tiểu học, khi trẻ đã tự đi tìm và tự xếp được các con vật vào nhóm bằng mắt mình.